بازخوانی فقهی ـ حقوقی جهاد دفاعی در مواجهه با جنگ شناختی علیه خانواده با تأکید بر اندیشه دفاعی امام خامنه‌ای

تحول ماهیت تهدیدات معاصر و گسترش شیوه‌های اثرگذاری شناختی، بررسی ظرفیت و حدود مبانی فقهی دفاع در مواجهه با تهدیدات نوپدید علیه خانواده را ضروری ساخته است. مسئله اصلی پژوهش آن است که تحت چه شرایطی می‌توان برخی تهدیدات شناختی علیه کارکردهای خانواده را در چارچوب فقه دفاع تحلیل کرد و اندیشه دفاعی امام خامنه‌ای چه نقشی در تبیین موضوع دارد. پژوهش با روش تحلیلی ـ اجتهادی و با بهره‌گیری از ادله نقلی، قواعد فقهی و مباحث اصولی، به‌ویژه بررسی مناط حکم و حدود اعتبار تعمیم، انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که ادله نقلی و عقلی دفاع — با الغای خصوصیتِ قید ابزار فیزیکی و احراز مناط «دفع تعرض مؤثر به مصلحت مورد حمایت» — ظرفیت استنباط عنوان جهاد دفاعی برای جنگ شناختی علیه خانواده را دارند؛ چنان‌که همین روش در استنباط «جهاد تبیین» از همین ادله در ادبیات فقهی معاصر به کار رفته است. بااین‌حال، این ظرفیت به معنای انطباق خودکار نیست و تحقق آن در هر مصداق، مشروط به احراز موضوع، جهت‌گیری خصمانه، قابلیت انتساب، شدت ضرر، ارتباط با مصلحت و رعایت ضرورت و تناسب است. بررسی بیانات امام خامنه‌ای نخست به موضوع‌شناسی تهدید کمک می‌کند و به‌تنهایی جایگزین استدلال مستقل فقهی نیست. بر این اساس، صیانت از خانواده مفهومی گسترده‌تر از جهاد دفاعی است و اقدامات آموزشی، تربیتی و پیشگیرانه صرفاً به دلیل هدف حمایتی خود عنوان جهاد دفاعی نمی‌یابند. هرگونه اقدام دفاعی یا مداخله عمومی نیز باید در حدود ضرورت، تناسب، منع تعدی و رعایت حریم خصوصی و آزادی‌های مشروع ارزیابی شود.