آمیزش با زوجۀ مطلقه بدون قصد رجوع

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران.
2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران.
3 دانش‌آموختۀ سطح 3، گرایش حقوق حوزه علمیه قم، قم، ایران.
10.30497/flj.2026.249546.2267
چکیده
مقالۀ حاضر با تکیه بر منابع کتابخانه‌‌ای و به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی و نگاه انتقادی، متضمن بررسی رجوعِ بدونِ قصدِ زوج در عدۀ طلاق رجعی است. رجوع، یا قولی یا فعلی است. فقهایی چون سید علی طباطبائی کربلائی و شهید ثانی با وجودی دانستن قصد و اشتراط آن در تحقق رجوع، رجوعِ فاقدِ قصد را معتبر نمی‌دانند. درمقابل، فقهایی مانند علامه ‌حلی و محقق‌ حلی رجوعِ بدونِ قصد را موجب فسخ طلاق می‌دانند. به نظر نویسندگان در مقام ثبوت، با توجه به اینکه رجوع، انشاء و ایقاع محسوب می‌شود، باید واجد قصد فعل و عنوان باشد؛ بنابراین رجوعِ فاقدِ قصدِ فعل همچون ساهی موجب رجوع نیست؛ اما اگر رجوع صرفاً فاقد قصد عنوان باشد، یعنی افعالی چون لمس یا بوسیدن یا جماع به قصد رجوع نباشد، دراین‌صورت در مقام ثبوت با توجه به ایقاع بودن رجوع، رجوع محقق نمی‌شود؛ چراکه قصد مقوم ماهیت انشاء است، چه ماهیت انشاء ایجاد معنا به لفظ یا ایجاد آن در عالم اعتبار عقلایی، و چه ابراز اعتبار نفسانی باشد؛ لکن تعبداً به‌دلیل روایت محمد بن قاسم درخصوصِ رجوعِ در ضمن جماع، حکم به تحقق رجوع می‌شود. حکمت رعایت عده نیز موافق با این استثناء است؛ اما در مقام اثبات با فرض نزاع زوج و زوجه در وجدان یا فقدان قصد، ازآنجاکه از اموری است که جز از ناحیۀ زوج علم به آن حاصل نمی‌شود، قول زوج مقدم است. البته با وجود روایت و تعبد به تحقق رجوع در فرض جماع، این تقدیم در فرض تحقق افعالی غیر از جماع ازقبیل لمس است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Sexual Intercourse with One’s Divorced Wife without the Intention of Returning

نویسندگان English

Saeid Ahmadifard 1
Seyyed Mojtaba Hosseinnezhad 2
Mohammad javad Valipur 3
1 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Mazandaran University, Mazandaran, Iran.
2 Associate Professor of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Theology and Islamic Studies, Mazandaran University, Mazandaran, Iran
3 . Level 3 Student in Jurisprudence and Principles at the Qom Seminary, Qom, Iran
چکیده English

Introduction
Family jurisprudence constitutes a large part of Islamic jurisprudence. In different periods, jurists, by examining Qur’anic verses and traditions, have expressed various opinions on the subsidiary issues related to the aforementioned fields. The dissolution of a marriage contract is possible for two reasons, namely divorce and faskh (annulment). Annulment of marriage has specific conditions and is limited to particular cases such as tadlīs (deception), ifḍāʾ(Obstetric fistula), khiṣāʾ (castration), and ʿanan (impotence). Divorce, too, has different classifications according to its conditions, one of which is the classification of divorce into rajʿī and bāʾin. In rajʿī divorce, unlike bāʾin divorce, the husband is permitted, under specific conditions and within a specified period, to return to the wife without a new marriage contract. Rujūʿ (revocation) may be verbal or actual. One of the most fundamental conditions considered valid for the realization of rujūʿ is the existence of the husband’s intention to revoke, because rujūʿ belongs to the category of inshāʾ (constitutive act), and the basis of inshāʾ is intention.
The principle of the validity of the intention to return for the realization of the husband’s rujūʿ is, in general terms, a settled matter and is agreed upon by jurists. However, by distinguishing between the intention of the act and the intention of the title of rujūʿ, it becomes clear that this issue involves subtle considerations. At times, the husband is asleep or in a state of forgetfulness and therefore lacks volition regarding the act itself; and at times, while possessing volition regarding the act, he lacks the intention of the title of rujūʿ in relation to that act. Considering the various acts that may indicate rujūʿ, such as taking the hand, touching, kissing, or sexual intercourse (waṭʾ), it becomes clear that the realization of rujūʿ in some of these cases is subject to consideration and discussion.
Now, if the husband, during the ʿiddah, performs acts such as removing the wife’s headscarf, kissing, touching, or even sexual intercourse, which apparently indicate actual rujūʿ, but subsequently claims that he did not intend rujūʿ, the question arises: Are all these acts equally regarded as rujūʿ? Or should a distinction and difference be made between acts such as touching and kissing, on the one hand, and sexual intercourse, on the other hand? The present research seeks to examine, from a jurisprudential perspective, the realization of the husband’s actual rujūʿ during the ʿiddah of rajʿī divorce where there is no intention of the title of rujūʿ, and to answer the aforementioned questions.
Research Background
Various studies have examined rujūʿ during the ʿiddah and its different aspects. These include “An Examination of Whether the Husband’s Option of Revocation in Rajʿī Divorce Is a Right or a Ruling” by Rahimi and Soleimani (2018/1397), “The Jurisprudential-Legal Nature of Revocation in Rajʿī Divorce and Some of Its Effects” by Gharibpour and Velayati-Nejad (2022/1401), “The Husband’s Right of Revocation in Rajʿī Divorce in Islam and Judicial Practice” by Yousefi Sadeghlou and Karimi (2022/1401), and “An Examination of the Indication of the Qur’anic Verses Regarding the Conditioning of the Husband’s Right of Revocation in Rajʿī Divorce upon the Intention of Reconciliation” by Jafari and Dehghan (2018/1397).
As is evident from the titles of the aforementioned studies, these articles have discussed aspects such as whether rujūʿ is a right or a ruling, the examination of the nature of rujūʿ, and how rujūʿ occurs in Islam and judicial practice. However, the examination of the requirement of the intention of rujūʿ in actual rujūʿ, and whether rujūʿ without intention in its various instances, including touching, kissing, and sexual intercourse, while distinguishing between the absence of intention of the act and the intention of the title of rujūʿ, at the two levels of maqām al-thubūt and maqām al-ithbāt, has been?



کلیدواژه‌ها English

Intercourse
intention to return to marriage
returnable divorce
Waiting Period ('Iddah)
divorced woman
آخوند خراسانی، محمد کاظم بن حسین (1409ق). کفایة الأصول. قم: مؤسسه آل البیت(ع).
آل عصفور، حسین بن محمد (بی‌تا). الأنوار اللامع فی شرح مفاتیح الشرائع. قم: میرزا محسن ‌آل‌عصفور.
ابن بابویه، محمد بن علی (1363). من لا یحضره الفقیه. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
ابن سعید، یحیی بن احمد (1405ق). الجامع للشرائع. قم: مؤسسه سیدالشهداء(ع).
ابن ‌فارس، احمد بن ‌فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغه (عبدالسلام‌ هارون، محقق). قم: مکتب‌ الأعلام الإسلامی.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1408ق). لسان العرب. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415ق). المکاسب . قم: کنگرۀ جهانی دویستمین سالگرد تولد شیخ انصاری.
ایروانی نجفی، محمدباقر (1427ق). درو‌س‌تمهیدیة فی ‌الفقه ‌الإستدلالی. قم: مؤسسه‌ الفقه ‌للطباعة والنشر.
بحرالعلوم، محمدمهدی بن مرتضی (1363). الفوائد الرجالیة. تهران: مکتبة الصادق تبریزی.
بحرانی، یوسف بن احمد (1363). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: جامعۀ‌ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
برقی، احمد بن محمد (1383ق). رجال البرقی ـ الطبقات. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
بستانی، فؤاد افرام (1375). فرهنگ ابجدی (رضا مهیار، مترجم). تهران: انشارت سازمان تبلیغات اسلامی.
جعفری، علی؛ دهقان، مصطفی (1397). «بررسی دلالت آیات قرآن بر اشتراط حق رجوع در طلاق رجعی به اراده اصلاح». فقه و حقوق اسلامی، 4(8)، ص 7 تا 24.
https://www.sijl.ir/article_134915.html
جوهری، اسماعیل بن حماد (1404ق). الصحاح تاج اللغة وصحاح العربیة. بیروت: دار العلم.
حر عاملى، محمد بن حسن (1416ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
خمینی، روح‌الله (1392). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
خوئی، ابوالقاسم (1410ق). معجم رجال الحدیث وتفصیل طبقات الرواة. قم: مرکز نشر آثار الشیعه.
خوئی، ابوالقاسم (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
خوئی، ابوالقاسم (1422ق). محاضرات فی أصول الفقه (محمداسحاق فیاض، مقرر). قم: مؤسسه إحیاء آثار امام خوئی.
دهخدا، علی‌اکبر (1372). لغت‌نامه دهخدا. تهران: روزنه.
راغب ‌اصفهانی، حسین بن محمد (1404ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالشامیه.
رحیمی، مرتضی؛ سلیمانی، سمیه (1397). «بررسی حق یا حکم بودن اختیار رجوع زوج در طلاق رجعی». مجله مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، 9(17)، ص57 تا 77.             Doi: 10.22034/LAW.2018.8995
روحانی، محمد صادق (1435ق). فقه الصادق. قم: آیین دانش.
روحانی، محمد صادق (1413ق). منتقی الأصول. قم: دفتر آیت الله حسینی روحانی. سبحانی ‌تبریزی، جعفر (1414ق). نظام الطلاق فی الشریعة الإسلامیة الغراء. قم: مؤسسة الإمام الصادق.
شهید اول، محمد بن مکی (1418ق). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد . قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه.
شهید اول، محمد بن مکی (1430ق). موسوعة الشهید الأول. قم: مکتب الأعلام فی الحوزة العلمیة.
شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: مکتبة الداوری.
شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة ‌المعارف الإسلامیه.
صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر (1362). جواهر الکلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
طباطبائى قمى، تقى (1426ق). مبانی منهاج الصالحین. قم: قلم الشرق.
طباطبائى کربلائی، على بن محمد علی (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
طوسی، محمد بن حسن (1363). الإستبصار. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
طوسی، محمد بن حسن (1365). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
طوسی، محمد بن حسن (1427ق). رجال الشیخ الطوسی. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
طوسی، محمد بن حسن (1420ق). الفهرست. قم: مکتبه المحقق الطباطبایی.
طوسی، محمد بن حسن (1407ق). کتاب الخلاف. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: مکتبة المرتضویة.علامه حلی، حسن بن یوسف (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
علامه حلی، حسن بن یوسف (1381ق). رجال العلامة ـ خلاصة الأقوال. نجف: منشورات المطبعة الحیدریة.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1413ق الف). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال والحرام. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1413ق ب). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
غریب‌پور، منصور؛ ولایتی‌نژاد، رهام (1401). «ماهیت فقهی حقوقی رجوع در طلاق رجعی و برخی آثار آن». مجله مطالعات اسلامی زن و خانواده، 9 (16)، ص 99 تا ص 122.
https://pubs.jz.ac.ir/article_159052.html
 فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1421ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة (کتاب الطلاق). قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
فاضل ‌هندی، محمد بن حسن (1416ق). کشف اللثام عن قواعد الأحکام. قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب (1415ق). القاموس المحیط. بیروت: دار الکتب العلمیة.
کشی، محمد بن عمر (1409ق). رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال). مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه فردوسی.
کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام. قم: اسماعیلیان.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1376). المختصر النافع فی فقه الإمامیة. قم: مطبوعات دینی. مرتضی زبیدى، محمد بن محمد (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر.
مظفر، محمدرضا (1382ش). المنطق (علی شیروانی، مصحح). قم: دار العلم.
یسوعی ، صبحی حموی و دیگران (2000م). المنجد فی اللغة العربیة المعاصرة. بیروت: دار المشرق.
مقدس اردبیلى، احمد بن محمد (1403ق). مجمع‌الفائده‌ والبرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر (1425ق). أنوار الفقاهه (بیع). قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع).
موسوی ‌بجنوردی، حسن (1377). قواعد فقهیة. قم: الهادی.
موسوی عاملی، محمد بن علی (1413ق). نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
نفیسی، علی اکبر (بی‌تا). فرهنگ نفیسی. تهران: خیام.
نوری، حسین بن محمدتقی (1408ق). مستدرک الوسائل ومستنبط المسائل. بیروت: مؤسسه آل البیت(ع) لإحیاء  التراث.
هاشمی شاهرودی، محمود (1382ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع). قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع).
یوسفی صادقلو، احمد؛ کریمی، سامان (1401). «حق رجوع زوج در طلاق رجعی در اسلام و رویه قضایی». مجله تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری، 18(53)، ص47 تا 79.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 13 مهر 1405