تحلیل فقهی ـ حقوقی تأثیر مرگ مغزی بر رابطۀ زوجیت (مطالعۀ موردی آثار وضعی)

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه فقه و اصول، موسسه آموزش عالی حوزوی معصومیه خواهران، قم، ایران.
2 استادیار گروه فقه و اصول، موسسه آموزش عالی حوزوی معصومیه خواهران، قم، ایران.
3 دانش‌آموختۀ سطح4 فقه خانواده مرکز آموزش عالی حوزوی معصومیه خواهران، دانشگاه قم، قم، ایران.
10.30497/flj.2026.249582.2273
چکیده
پیدایش پدیدۀ «مرگ مغزی» مسائل فقهی و حقوقی جدیدی را در حوزۀ استحکام پیوند زوجیت پدید آورده است. این پژوهش با هدف واکاوی آثار وضعی این واقعه بر پیوند همسری، با روش توصیفی ـ تحلیلی، مبتنی‌بر نظریات «حیات»، «ممات» و «حالت سوم» (حیات غیرمستقر) به بررسی موضوع می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که مرگ مغزی، حیاتِ عضویِ غیرمستقرِ دنیوی است. با پذیرش این مبنا، یعنی نظریۀ حیات، پیوند زوجیت به‌خودی‌خود منفسخ نمی‌شود؛ اما زوجه می‌تواند درصورت طولانی شدن مدت ابتلا زوج به مرگ مغزی، با استناد به تنقیح مناط (قیاس اولویت) از «عیب جنون» یا با تمسک به قواعدی نظیر «نفی عسر و حرج» و «لا ضرر»، با ادعای نبود مرجعی برای مطالبۀ نفقه یا عدم‌امکان حسن معاشرت زوج، از حاکم شرع تقاضای فسخ یا طلاق کند. همچنین در این وضعیت، شرط «احصان» برای زوجه متزلزل می‌شود و آثار کیفری آن منتفی می‌شود. درمقابل، زوج درصورتی می‌تواند از حق فسخ برخوردار باشد که قبل‌از در اختیار گرفتن زوجه، عیب جنون حاصل شده باشد. حکم به محصن بودن زوج نیز منوط به آن است که هم‌بستری قبل‌از مرگ مغزی صورت نگرفته باشد وگرنه نمی‌توان حکم به خروج زوج از احصان داد. طبق نظریه‌ ممات، تمامی آثار انحلال زوجیت ازجمله توارث و جواز ازدواج با برخی بستگان سببی، از لحظۀ اعلام مرگ مغزی مترتب می‌شود. در نظریۀ‌ حالت سوم نیز صرفاً آثار حیات مترتب می‌شود؛ بنابراین در ترتب آثار وضعی مرگ مغزی نظریۀ حیات تقویت می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Jurisprudential–Legal Analysis of the Effects of Brain Death on the Marital Relationship: A Case Study of Its Legal Consequences

نویسندگان English

mohammadhadi fazel 1
marzieh eskandarjoy 2
seyyede Nafiseh Farsad 3
1 Professor, Department of Jurisprudence and Islamic Law (Fiqh and Usul), Ma’sumeh Seminary Higher Education Institute (Sisters’ Branch), Qom, Iran
2 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Islamic Law (Fiqh and Usul), Ma’sumeh Seminary Higher Education Institute (Sisters’ Branch), Qom, Iran
3 Graduate of Level 4 (doctoral-equivalent) Studies in Family Jurisprudence, Ma’sumeh Seminary Higher Education Center (Sisters’ Branch), University of Qom, Qom, Iran
چکیده English

Introduction
Medical advances and life-support equipment have raised new questions about traditional understandings of life and death. Brain death is a major issue. It is a condition in which the functions of the brain and brainstem cease irreversibly, while some vital bodily functions continue with the assistance of medical equipment. In Islamic jurisprudence and law, this condition may also affect family law, particularly marriage. The main problem of this study is to determine what effect the brain death of one spouse has on the continuation or dissolution of marriage and, under different jurisprudential foundations, what legal consequences follow from it. The purpose is to clarify its jurisprudential nature and legal consequences for marriage, especially annulment, divorce, marital consummation status, and inheritance. The central question is whether brain death terminates marriage or whether the marital relationship remains until definitive death. The study also asks what consequences arise from the three approaches that regard the person as alive, dead, or in a third state.
Literature Review
Previous studies on brain death have focused mainly on death, medical diagnostic criteria, organ transplantation, and rulings concerning deceased persons. Some jurisprudential works have also presented different views concerning whether a brain-dead person should be considered alive or dead. Nevertheless, its consequences for marriage have received less systematic attention. This study addresses this gap by examining jurisprudential views concerning marriage and distinguishing the consequences of each foundation.
Research Method & Framework
This research is fundamental in purpose and descriptive–analytical and argumentative in method, and it was conducted through library research. Data were collected from sources of Imami jurisprudence, works of contemporary jurists, legal sources, and texts related to brain death, and examined analytically. The framework is based on three views concerning brain death: the theory of life, the theory of death, and the theory of a third state, or unstable life. Each view was examined separately for the affected husband and wife. Data collection relied on written sources, while analysis used jurisprudential inference, comparison of evidence, and application of rulings.
Research Findings
The findings show that brain death may be described as “unstable worldly organic life,” because although consciousness, speech, and voluntary movement have ceased, some organs continue functioning with technological support. Under the theory of life, brain death by itself does not cause dissolution or termination of marriage, and the marital bond remains valid. However, if the husband’s condition continues for a long period and places the wife in severe hardship, she may invoke principles such as the negation of hardship and the negation of harm, or reasoning derived from the jurisprudential rules concerning insanity, and request divorce from the competent religious authority or, where applicable, annulment. If continuation of marital life deprives the wife of her marital rights or creates serious difficulty in meeting ordinary marital needs, protecting her rights may therefore be justified.
Regarding marital consummation status, a distinction must be made between a case in which sexual intercourse occurred before brain death and a case in which it did not occur. Concerning the husband, annulment on the ground of insanity depends on jurisprudential conditions relating to the time when the defect arose and the time of intercourse. Under the theory of death, if brain death is considered actual death, consequences of death, including termination of marriage and inheritance, may arise. Other consequences, such as restrictions or permissions concerning marriage with certain relatives by affinity, may also become relevant, although proponents of this view have approached practical application cautiously. Under the third-state theory, brain death is neither established life nor complete death; therefore, dissolution of marriage and inheritance cannot readily be established. Comparison of the three views indicates that the theory of life provides greater coherence in explaining the consequences of brain death for marriage.
These findings show that the issue cannot be reduced to the opposition between “alive” and “dead.” Determining marital status requires attention to life, jurisprudential evidence, and the spouse’s rights. Thus, equipment-supported cardiac activity alone cannot terminate marriage, and a medical declaration of brain death cannot establish the consequences of death without a corresponding jurisprudential foundation.

Conclusion & Discussion
The study concludes that, under the examined jurisprudential foundations, brain death does not automatically dissolve marriage. Acceptance of the theory of life offers a more appropriate way to reconcile family stability with protection of the spouse’s rights. Under this approach, marriage continues until a religious and legal ground for dissolution occurs. Nevertheless, if the condition persists and causes severe hardship or deprivation of fundamental marital rights, the wife may use available jurisprudential and legal mechanisms to seek separation. Conversely, although the theory of death permits consequences such as inheritance, it creates extensive implications for family relations and therefore requires greater precision in practical application. The third-state theory also ultimately tends toward preserving certain consequences of life. Therefore, the principal conclusion is to strengthen the theory of life and recognize continuation of marriage until a valid religious ground for dissolution is established, while ensuring that the spouse of a brain-dead person receives adequate legal and jurisprudential protection.

کلیدواژه‌ها English

Brain death
legal death
marital dissolution
annulment
marital relationship
life&‌ndash
death continuum

این مقاله، برگرفته از متن رساله علمی سطح4 با عنوان «تحلیل فقهی آثار مرگ مغزی بر رابطه زوجیت»، استاد راهنما: حجةالاسلام محمدهادی فاضل، مرکز  آموزش عالی حوزوی معصومیه خواهران، قم، ایران، 1404 است.

قرآن کریم.
آصفی، محمدمهدی (1381). پیوند اعضای مردگان مغزی. فصلنامه فقه اهل بیت(ع)، 31 (8)، ص3-44.
آقابابایی، اسماعیل (1386). پیوند اعضاء از بیماران فوت‌شده و مرگ مغزی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ابن ‌اثیر، مبارک بن محمد (1367). النهایة فی غریب الحدیث والأثر. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
ابن بابویه، محمد بن علی (1413ق). من لایحضره الفقیه. قم: موسسه نشر اسلامی.
ابن حمزه، محمد بن علی (1408ق). الوسیلة إلی نیل الفضیلة. قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
ابن فارس، احمد بن فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الأعلام الإسلامی.
ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار الفکر.
اعرجی، عبد المطلب بن محمد (1416ق). کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
انصاری، محمدعلی (1415ق). الموسوعة الفقهیة المیسرة. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415ق). الوصایا و الواریث. قم: المؤتمر العالمی.
بار، محمدعلی (بی‌تا). موت الدماغ. مجلة مجمع الفقه الاسلامی التابع لمنظمة المؤتمر الاسلامی. جده: بی‌نا.
بجنوردی، حسن (1377). القواعد الفقهیة. قم: الهادی.
بهجت، محمدتقی (1386). استفتاءات. قم: دفتر حضرت آیت الله العظمی بهجت.
تبریزی، جواد (1385). استفتاءات. قم: سرور.
تبریزی، جواد (1387). تنقیح مبانی الأحکام. قم: دار الصدیقة الشهیدة(س).
تبریزی، جواد (1391). صراط النجاة. قم: دار الصدیقة الشهیدة(س).
تصویب‌نامۀ هیئت وزیران، آیین‌نامه اجرایی قانون پیوند اعضای بیماران فوت شده یا بیمارانی که مرگ مغزی آنان مسلم است، مصوب1381.
تقی‌الدین حلی، حسن بن علی (1342). الرجال. تهران: دانشگاه تهران.
توفیقی، حسن؛ کاهانی، علیرضا؛ تافتاچی، فرح (1375). «مرگ مغزی». مجله پزشکی قانونی ایران، 2(8)، ص39-75.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1378). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
حر عاملی، محمد بن حسن (1416ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
حسینى سیستانى، على (1393). توضیح المسائل. قم: بی‌نا.
حسینى سیستانى، على (1401). توضیح المسائل جامع. مشهد: دفتر آیة الله سیستانی.
حسینى سیستانى، على (1412ق). قاعده لا ضرر ولا ضرار. قم: مکتب آیة الله العظمی السید السیستانی.
حسینى سیستانى، على (1422ق). المسائل المنتخبة. قم: مکتبة آیة الله سیستانی.
حکمت‌نیا، محمود؛ میرداداشی، مهدی؛ هدایت‌نیا، فرج‌الله (1386). فلسفۀ حقوق خانواده. تهران: روابط عمومی شورای فرهنگی ـ اجتماعی زنان.
حکیم، محمدتقی (1382). فقه برای غرب‌نشینان مطابق با فتاوای آیة الله سیستانی (سیدابراهیم سیدعلوی، مترجم). قم: دفتر آیت الله سیستانی.
خامنه‌ای، علی (1420ق). أجوبة الاستفتاءات. بیروت: الدار الإسلامیة.
خمینی، روح‌اللّه (1392). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خوئی، ابوالقاسم (1409ق). معجم رجال الحدیث وتفصیل طبقات الرواة. قم: دفتر آیةالله العظمی خوئی.
خوئی، ابوالقاسم (1410ق) . منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم.
راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
زمخشرى، محمود بن عمر (1417ق). الفائق فی غریب الحدیث. بیروت: دار الکتب العلمیة.
سبحانی تبریزی، جعفر (1389). استفتاءات. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
سبحانی تبریزی، جعفر (1415ق). نظام الإرث فی الشریعة الاسلامیة الغراء. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
سبحانی تبریزی، جعفر (1416ق). نظام النکاح فی الشریعة الإسلامیة الغراء. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
سبحانی تبریزی، جعفر (1418ق). نظام القضاء والشهادة فی الشریعة الغراء. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
سیفی، علی اکبر (1387). الأسرة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام.
شبیری زنجانی، محمدجواد (1387). توضیح الأسناد المشکلة فی الکتب الأربعة. قم: دار الحدیث.
شبیری زنجانی، موسی (1396). استفتاءات. قم: مرکز فقهی امام محمد باقر(ع).
شبیری زنجانی، موسی (بی‌تا). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رای‌ پرداز.
شهید ثانی، زین الدین بن علی (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسه المعارف الإسلامیة.
صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر (1417ق). معجم فقه الجواهر. بیروت: دار الغدیر.
صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
صافی، لطف‌‌الله (1415ق). استفتاءات پزشکی. قم: دار القرآن الکریم.
صدر، محمد (1430ق). ما وراء الفقه. بیروت: دارالأضواء.
طباطبائی حائری، علی بن محمدعلی (1418ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسه آل البیت.
طباطبائى، محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طوسی، محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: مکتبة المرتضویة.
طوسی، محمد بن حسن (1420ق). فهرست کتب الشیعة وأصولهم وأسماء المصنفین وأصحاب الأصول. قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.
طوسی، محمد بن حسن (1427ق). رجال الطوسی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1410ق). إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1413ق). مختلف الشیعه فی احکام الشریعه. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1401ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. قم: مکتبة آیة العظمی المرعشی النجفی.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1324ق). تفصیل الشریعة (الوقف و الصدقة و الوصیة والأیمان والنذور والعهد والکفارات و الصید و الذباحة. قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار(ع).
فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1390). آیین کیفری اسلام. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1427ق). تفصیل الشریعة (الحدود). قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار(ع).
فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1421ق). تفصیل الشریعة (النکاح). قم: مرکز فقه الأئمة الأطهار(ع).
فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1425ق). جامع المسائل. قم: امیر قلم.
فاضل هندی، محمد بن حسن (1416ق). کشف اللثام عن قواعد الأحکام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
فخرالمحققین، محمد بن حسن (1387ق). ایضاح الفوائد فی شرح اشکالات القواعد. قم: اسماعیلیان.
فضل‌‌‌الله، محمدحسین (1380). ‌فقه زندگی. قم: دار الملاک للطباعة والنشر والتوزیع.
فیومى، احمد بن محمد (1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: مؤسسه دار الهجرة.
قلعجی، محمد رواس (1408ق). معجم لغة الفقهاء. بیروت: دار النفائس.
کشی، محمد بن عمر (1404ق). إختیار معرفة الرجال. قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث.
کلباسی، محمدابراهیم (1431ق). الإرث فی الفقه الجعفری. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
گرجی، ابوالقاسم؛ و همکاران (1392). بررسی تطبیقی حقوق خانواده. تهران: دانشگاه تهران.
گلپایگانی، محمدرضا (بی‌تا). الدر المنضود فی أحکام الحدود. قم: دار القرآن الکریم.
لطفی، اسدالله (1398). حقوق خانواده. تهران: خرسندی.
محسنی، محمدآصف (1382). القواعد الأصولیة والفقهیة فی المستمسک. قم: پیام مهر.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام. قم: اسماعیلیان.
محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
محمدی ری ‌شهری، محمد (1397). درس خارج فقه. قم: سایت مدرسه فقاهت.
مرعشی، شهاب‌الدین (1415ق). القصاص علی ضوء القرآن و السنة. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی(ره).
مشکینی اردبیلی، علی (1390). التعلیقة الاستدلالیة علی تحریر الوسیلة. قم: دار الحدیث.
مصطفوى، حسن (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (بی‌تا). مجمع الفائدة والبرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
مغنیه، محمدجواد (1421ق). فقه الامام جعفرالصادق. قم: انصاریان.
مکارم شیرازى، ناصر (1370). القواعد الفقهیة. قم: مدرسة الامام علی بن أبی طالب(ع).
مکارم شیرازى، ناصر (1424ق). النکاح. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع).
مکارم شیرازى، ناصر (1427ق). استفتاءات. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع).
منتظری، حسینعلی (1384). استفتاءات. تهران: سایه.
نجاشی، احمد بن علی (1365). رجال النجاشی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
نوری همدانی، حسین (1388). هزار و یک مسئله (مجموعه استفتاءات). قم: مهدی موعود(عج).
هاشمی شاهرودی، محمود (1382). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع). قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع).
هاشمی شاهرودی، محمود (1423ق). موسوعة الفقه الاسلامی طبقا لمذهب اهل البیت(ع). قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع).
یزدی، امید (1392). حقوق خانواده. تهران: کتاب آوا.