وضعیت حکمی ازدواج با بستگان نسبی نامحرم ازمنظر فقه و حقوق تطبیقی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
سید محسن قائمی 1
سجاد داورپناه مقدم 2
1 استادیار گروه حقوق بشر و حقوق محیط زیست دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، خراسان رضوی، ایران.
10.30497/flj.2026.248575.2207
چکیده
حق بر ازدواج در عموم و اطلاق خود، به‌معنای حق انتخاب هر فردی از جنس مخالف برای ازدواج و تشکیل خانواده است. این حق، با قیود مختلفی حسب انگاره‌های ارزشی وعرف جامعۀ بستر ازدواج، محدود شده است. در این میان، مسئلۀ این نوشتار، بررسی موردی یکی از مسائل و مصادیق این حق، یعنی ازدواج با بستگان نسبی است. مشهور فقهای عامه، ازدواج با بستگان نسبی را مرجوح قلمداد کرده، و فتوا به کراهت آن داده‌اند. این رویکرد برخلاف نظریۀ شهرت‌یافته در فقه امامیه است که براساس آن، بر ازدواج با بستگان نسبی تأکید شده است. فقیهان عامه و نیز علامه حلی با استناد به روایاتی که ظاهراً مستند به پیامبر 2 است، استدلال خود را بنا نهاده‌اند. این نوشته مبتنی‌بر روش توصیفی ـ تحلیلی و مطالعات کتابخانه‌ای، با بررسی سندی و دلالی این روایات، به این نتیجه دست یافته است که این عبارات، روایت‌گونه (و نه روایت معتبر) و تنها عباراتی از خلیفۀ‌ دوم و عوام هستند که در بستر زمان به پیامبر 2 نسبت داده شده‌اند و فاقد حجیت هستند. در حقوق تطبیقی نیز با وجود برخی اختلاف رویه‌ها، براساس تحقیقات پزشکی و مستظهر به برخی باورهای عامیانه همین جواز یا عدم‌جواز (در سطح غیرقانونی بودن و عدم‌شناسایی حقوقی رابطۀ ازدواج و جرم‌انگاری این ازدواج در قالب رابطۀ جنسی نامشروع) مشاهده می‌شود.
کلیدواژه‌ها
اقارب
بستگان نسبی
حق بر ازدواج
فقه اسلامی
نکاح
موضوعات

عنوان مقاله English

The Legal Status of Marriage with Non-Mahram Relatives from the Perspective of Jurisprudence and Comparative Law

نویسندگان English

seyyed mohsen GHAEMI KHARGH 1
sajjad davarpanah moghaddam, 2
1 Assistant Professor, Department of Human Rights and Environmental Law, Shahid Beheshti University. Tehran. Iran
2 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Razavi Khorasan, Iran
چکیده English

The right to marriage, in general, means the right of any person to chose of the opposite sex for marriage and forming the family. This right is limited by various restrictions according to the value concepts and customs of the society in which the marriage takes place. In the meantime, the issue of this article is a case study of one of the issues and examples of this right, namely marriage with relatives. The famous public jurists (Sunni jurists) have considered marriage with relatives to be preferable and have issued fatwas to detest it. This approach is contrary to the well-known theory in Imami jurisprudence, according to which marriage with relatives is emphasized. The public jurists and also Allama Hilli, have based their argument on narrations that are apparently documented by the Prophet. This article, based on the descriptive-analytical method and library studies, has concluded that these expressions are narrative-like [not authentic narrations] and are only expressions of folk beliefs and from the the second caliph that have been attributed to the Prophet in the context of time and lack of validity. In comparative law, despite some differences in procedures, the same permissibility or non-permissibility (in terms of illegality and lack of legal recognition of the marriage relationship and criminalization of this marriage in the form of illicit sexual intercourse) is also observed, based on medical research and based on some folk beliefs.

کلیدواژه‌ها English

: Marriage
relatives
right to Marriage
Islamic Jurisprudence
comparative family law
قرآن کریم.
ابن اسحاق، محمد (1398ق). سیرة ابن اسحاق (کتاب السیر و المغازی). بیروت: دار الفکر.
ابن‌ بابویه، محمد بن علی (1363). من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ابن‌ براج، عبدالعزیز بن نحریر (1406ق). المهذب. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ابن سعد، محمد بن سعد (1۴21ق). الطبقات الکبری. قاهره: مکتبة الخانجی.
ابن سکیت، یعقوب بن اسحاق (1423ق). اصلاح المنطق. بیروت: دار الإحیاء التراث العربی.
ابن سیرین، محمد بن سیرین (1359ق). تفسیر الأحلام. مصر: شرکة مکتبة ومطبعة مصطفی البابی حلبی وأولاده.
ابن شجری، هبة الله بن علی (1413ق). أمالی ابن الشجری. القاهرة: مکتبة الخانجی.
ابن عبدالحق، محمد بن بدرالدین (1416ق). أخصر المختصرات فی الفقه علی مذهب الإمام احمد بن حنبل. بیروت: دار البشائر الاسلامیة.
ابن فارس، احمد بن فارس (1399ق). معجم مقاییس اللغة. بیروت: دار الفکر.
ابن‌ فهد حلی، احمد بن محمد (1407ق). المهذب البارع فی شرح المختصر النافع. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم (1391ق). غریب الحدیث. بغداد: مطبعة العانی.
ابن ملقن، عمر بن علی سراج الدین (1425ق). البدر المنیر فی تخریج الأحادیث والأثار الواقعة فی الشرح الکبیر. الریاض: دار الهجرة للنشر والتوزیع.
ابن ‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ابو داود، سلیمان بن اشعث (1323ق). سنن ابی داود. هند: المطبعة الانصاریة.
ابو المعالی، عبد الملک (1428ق). نهایة المطلب فی درایة المذهب. جده: دار المنهاج.
ابو زهره، محمد (بی‌تا). زهرة التفاسیر. بیروت: دار الفکر العربی.
اسنوی، عبدالرحیم بن حسن (1430ق). المهمات فی شرح الروضة والرافعی. بیروت: دار ابن حزم.
البانی، محمد ناصرالدین (1412ق). سلسلة الحادیث الضعیفة وموضوعتها وأثرها السیئ فی الأمة. ریاض: مکتبة المعارف.
انصاری، قدرت الله (1429ق). موسوعة أحکام الأطفال وأدلتها. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار b.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415ق). کتاب النکاح. قم: مؤسسه الکلام باقری.
انگورج تقوی، حسین؛ پاسدارهیر، پریناز (1393). ازدواج‌های باطل (ازدواج با بستگان و غیرمسلمان) و مبانی فقهی آن، دانشنامه حقوق و سیاست، 10(22)، ص11-31.
بجیرمی، سلیمان ‌بن ‌محمد (1369ق). حاشیة البجیرمی علی شرح المنهج. مصر: مطبعة الحلبی.
بحرانی، یوسف بن احمد (1363). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
صدیق حسن خان، محمد صدیق بن حسن (1412ق). فتح البیان فی مقاصد القرآن. بیروت: المکتبة العصریة.
بغوی، حسین بن مسعود (1418ق). التهذیب فی الفقه الشافعی. بیروت: محمد علی بیضون.
جاحظ، عمرو بن بحر (1423ق). البیان والتبیین. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
جسر، حسین‌ بن‌ محمد (1970م). الحصون الحمیدیة للمحافظة علی العقائد الإسلامیة. اندونسیا: مکتبة محمد بن أحمد نبهان.
جمعی از محققان (1389). فرهنگ‌نامه اصول فقه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
جمل، سلیمان بن عمر (بی‌تا). فتوحات الوهاب. بیروت: دار الفکر.
حجاوی مقدسی، موسی بن احمد (بی‌تا). زاد المستقنع فی إختصار المقنع. ریاض: دار الوطن للنشر.
حر عاملی، محمد بن حسن (1435ق). وسائل الشیعة. قم: الإسلامیة.
حسینی مراغی، عبد الفتاح بن علی (1417ق). العناوین الفقهیة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
حمدان، احمد بن عبدالعزیز (بی‌تا). دلیل مکتبة المرأة المسلمة. السعودیة: الکتاب منشور علی موقع وزارة الأوقاف السعودیة بدون بیانات.
حوی، سعید (1424ق). الأساس فی التفسیر المؤلف. قاهره: دار السلام.
خطیب شربینی، محمد بن احمد (1415ق). مغنی المحتاج إلی معرفة معانی ألفاظ المنهاج. بیروت: دار الکتب العلمیة.
دروزه، محمد عزة (1383ق). التفسیر الحدیث. القاهرة: دار إحیاء الکتب العربیة.
رافعی قزوینی، عبدالکریم بن محمد (1417ق). العزیز شرح الوجیز. بیروت: دار الکتاب العلمیة.
رضا، محمد رشید (1990م). تفسیر المنار. القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
روحانی، محمد صادق (1435ق). فقه الصادق. قم: آیین دانش.
ریا‌ن‌، احمد علی‌ طه‌ (بی‌تا). فقه الأسرة. بی‌جا: بی‌نا.( نرم افزار الشامله)
زحیلی، وهبة بن مصطفى (1422ق). التفسیر الوسیط. دمشق: دار الفکر.
زحیلی، وهبة بن مصطفى (بی‌تا). الفقه الاسلامی وأدلته. دمشق: دار الفکر.
سبکی، عبدالوهاب بن علی (1413ق). طبقات الشافعیة الکبری. مصر: هجر للطبعة والنشر والتوزیع.
سدیس، محمد (1425ق). مقدمات النکاح. المدینة المنورة: الجامعة الإسلامیة بالمدینة المنورة.
سیفی، علی ‌اکبر (بی‌تا). دلیل تحریر الوسیلة (النکاح). قم: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی.
شبیری زنجانی، موسی (بی‌تا). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رای‌ پرداز.
متولی شعراوی، محمد متولی (1997م). تفسیر الشعراوی. مصر: مطابع اخبار الیوم.
شهید اول، محمد بن مکی (1430ق). موسوعة الشهید الأول. قم: مکتب الأعلام الإسلامی.
شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی (بی‌تا). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. چ اول. بی‌جا: بی‌نا.( نرم افزار جامعة الفقه)
صاحب جواهر، محمدحسن بن ‌باقر (1421ق). جواهر الکلام (الطبعة الحدیثة). قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت b.
صادقی تهرانی، محمد (1406ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن والسنة. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
صدیق حسن خان، محمد صدیق بن حسن (1412ق). فتحُ البیان فی مقاصد القرآن. صیدا، بیروت: المَکتبة العصریَّة للطبَاعة والنّشْر.
طباطبائی، محمدحسین (1352). المیزان فی تفسیر القرآن. لبنان: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن (1408ق). مجمع البیان. بیروت: دار المعرفة.
طریفی، عبد العزیز بن مرزوق (1438ق). التفسیر والبیان لأحکام القرآن. ریاض: مکتبة دار المنهاج.
طنطاوی، محمد سید (1997م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. القاهرة: دار نهضة مصر.
طوسی، محمد بن حسن (1390). الإستبصار فیما إختلف من الأخبار. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
طوسی‌، محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة (محمدباقر بهبودی، محقق). تهران: مکتبة المرتضویة.
عجلونی، اسماعیل بن محمد (1351ق). کشف الخفاء ومزیل الإلباس عما اشتهر من الأحادیث علی ألسنة الناس. لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
عسکری، حسن بن عبدالله (بی‌تا). جمهرة الأامثال. بیروت: دار الفکر.
عفانه، حسام الدین بن موسى (1427ق). فتاوی یسألونک. فلسطین: مکتبة دندیس.
علامه حلی، حسن بن یوسف (بی‌تا). تذکرة الفقهاء (الطبعة القدیمة: الإجارة إلی النکاح). تهران: مکتبة المرتضویة.
علم‌الهدی، علی بن حسین (1417ق). مسائل الناصریات. تهران: رابطة الثقافة والعلاقات الإسلامیة.
غزالی، محمد بن محمد (بی‌تا). إحیاء علوم الدین. بیروت: دار المعرفة.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1361). نضد القواعد الفقهیة علی مذهب الإمامیة. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی.
فخر رازی، محمد بن عمر (1420ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
قرطبی، محمد بن احمد (1384ق). الجامع لأحکام القرآن. القاهرة: دار الکتب المصریة.
قندیل، محمد عبدالطیف (بی‌تا). فقه النکاح و الفرائض. بی‌جا: بی‌نا. کتاب إلکترونی بترقیم الشاملة.
گلپایگانی، محمدرضا (1371). هدایة العباد. قم: دار القرآن الکریم.
لامع، زهرا؛ دهقانی‌نیا، امیررضا (1403ش). بررسی اطلاق و تقیید حکم نکاح در آیات و روایات مذاهب اسلامی. فقه و حقوق خانواده، 29(81)، ص169-192.
الهیمید، سلیمان بن محمد (1443ق). دروس فقهیة. کتاب إلکترونی بترقیم الشاملة.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مجلسی، محمدتقی بن مقصودعلی (1406ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. ایران: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.
محسنی، محمدآصف (1382). الفقه ومسائل طبیة. قم: بوستان کتاب قم.
محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آل البیت b لإحیاء التراث.
مراغی، احجمد بن مصطفی (1365ق). تفسیر المراغی. مصر: شرکة مکتبة و مطبعة مصطفی البابی حلبی وأولاده.
مکارم شیرازی، ناصر (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مکارم شیرازی، ناصر (1379). الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب 8.
مکارم شیرازی، ناصر (1385). الفتاوی الجدیدة. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب 8.
موحدیان، امیرحسین؛ مسیبی، زیبا؛ یوسفیان، سعید؛ مازوچی، طاهره (1384). بررسی شیوع آنومالی‌های مادرزادی در ازدواج‌های فامیلی و غیر فامیلی. علوم پزشکی فیض، 6(3)، ص84- 88.
یزدی، محمد کاظم بن عبدالعظیم (1422ق). العروة الوثقى فیما تعم به البلوى‌ (بشرح لنکرانی). قم: مرکز فقه الأئمة الأطهارb.
Amy, Adler (2001). The Perverse Law of Child Pornography, Col. L. Rev. 101(2), p. 209-222.
Baird, Patricia. A; McGillivray, Barbara. (1982). Children of incest. The Journal of Pediatrics. 101(5), p. 854–857.
Bateson, Patrick (2005). Inbreeding Avoidance and Incest Taboos, in Inbreeding. Calif: Stanford University Press.
Bennett, Robin L.; Arno G. Motulsky; Alan Bittles; Louanne Hudgins; Stefanie Uhrich (2002) Genetic counseling and screening of consanguineous couples and their offspring: Recommendations of the National Society of Genetic Counselor. Journal of Genetic Counseling, 11(2), p. 97–119.
Bodissey, Baron (26 November 2008). Gates of Vienna News Feed 11/26/2008.
Hammer, Brenda J. (2007). Note: Tainted Love: What the Seventh Circuit Got Wrong in Muth v. Frank, DePaul L. Rev. 56, 1065, 1097.
Claude, Lévi-Strauss. (1956). The Family, 278, in Man, Culture, and Society (Henry Shapiro ed. 1956), New York: Oxford University Press
Claude, Lévi-Strauss. (1969). THE ELEMENTARY STRUCTURES OF KINSHIP 479 (Rodney Needham ed., James Harle Bell & John Richard von Sturmer trans.
Collins, Leib (2002). Ruthann Robson, Assimilation, Marriage, and Lesbian Liberation, TEMP. L. REV. 75(4), p. 709, 758-765.
Erickson, Mark (1993). Rethinking Oedipus: An Evolutionary Perspective of Incest Avoidance. Am. J. Psych. 150(3), p. 411-416.
Grossberg, Micheal (1985). Governing the Hearth: Law and the Family in Nineteenth Century America 145, North Carolina: The University of North Carolina Press.
Immerman, Ronald S. and Mackey,Wade C.. (1997). An Additional Facet of the Incest Taboo: A Protection of the Mating-Strategy template. Genetic Psychol, 158(2), p. 151-164.
Lieberman, Debra; Symons, Donald (1998). Commentary, Sibling Incest Avoidance: From Westermarck to Wolf, Q. Rev. Bio, 73(4), p. 463-465.
McKinnon, Susan (2001). The Economies in Kinship and the Paternity of Culture: Origin Stories in Kinship Theory, in Relative Values: Reconfiguring Kinship Studies. Durham: Duke University Press.
Nussbaum, Martha (2004). Hiding from Humanity: Disgust, Shame, and the Law . New Jersey: Princeton University Press.
Regan, Milton C. (2007). Moral Intuitions and Organizational Structure. St. Louis L.J. 51, p. 955-962.
Suad, Joseph; Najmabadi, Afsaneh (2003). Encyclopedia of Women & Islamic Cultures: Family, Body, Sexuality and Health. The Netherlands: Brill.
Thornhill, Nancy Wilmsen (1993). The Natural History of Inbreeding and Outbreeding: Theoretical and Empirical Perspectives. Chicago: University of Chicago Press.
Whitcombe, Rebecca J. (2001). Child Sexual Abuse: Adult Survivors, Repressed Memories, and Stories Finally Told. UCLA Women’s LJ, 11, p. 255-267.
فقه و حقوق خانواده
دوره 31، شماره 84
فروردین 1405
صفحه 215-242