تحلیل فرایند نظارت شرعی شورای نگهبان بر قوانین مربوط به خانواده

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه حقوق عمومی دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشیار گروه حقوق عمومی دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 دانشجوی دکتری حقوقی عمومی پردیس البرز دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.30497/flj.2026.247347.2124

چکیده

نظام قانونگذاری جمهوری اسلامی ایران، با تکیه بر اصول متعدد قانون اساسی، نظامی دینی شناخته می‌شود. برای حفظ آرمان این نظام که استحکام همۀ امور برمبنای شرع است، فقهای شورای نگهبان وظیفه دارند قوانینی را که مجلس شورای اسلامی تصویب می‌کند با احکام اسلام (شیعه) تطبیق دهند. یکی از مسائل بحث‌برانگیز دراین‌زمینه، تعدد فتاوای فقهای شیعه است؛ زیرا مشخص نیست شورای نگهبان دقیقاً براساس کدام فتوا قوانین را با شرع تطبیق می‌دهد. مطابق نظر تفسیری شورای نگهبان، معیار تطبیق شرعی، فتوای خود فقهای شورای نگهبان است؛ اما این رویکرد همیشه در عمل اجرا نشده است. این پژوهش عملکرد شورای نگهبان را در حوزۀ قوانین خانواده بررسی کرده است تا روشن شود که کدام فتوا برای تأیید شرعی بودن قوانین استفاده شده است. نتیجه نشان می‌دهد که هیچ معیار روشن و واحدی برای انتخاب فتوای معیار وجود نداشته و در موارد مختلف فقهای شورای نگهبان براساس فتاوای مختلف اعلام‌نظر کرده‌اند. این پژوهش به شیوۀ تحلیلی ـ توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Analysis of the Guardian Council's Sharia Supervisory Process over Family-Related Legislation

نویسندگان [English]

  • kheirollah Parvin 1
  • nader mirzade kohshahi 2
  • atie sadat safavi sohi 3
1 Professor, Department of Public Law, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Public Law, University of Tehran, Tehran, Iran
3 PhD candidate in Public Law, Alborz Campus, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

The legislative system of the Islamic Republic of Iran, grounded in various constitutional principles, is recognized as a religious system. To uphold the ideal that all affairs are firmly based on Islamic law, the jurists of the Guardian Council have task to adopt that legislation passed by the Islamic Consultative Assembly aligns with the rulings of Shi'a Islam. A significant challenge in this context is the multiplicity of Fatwas among Shi'a jurists, because it is not clear exactly based on which Fatwa the Guardian Council adopts the laws with Sharia. According to the Guardian Council’s interpretative view, the criterion for Sharia compliance is the Fatwa of its own jurists; however, this approach has not always been consistently applied in practice. This study examines the performance of the Guardian Council in the field of family law to clarify which Fatwas have been used to confirm the Sharia compliance of legislation. The findings indicate that there is no clear or unified standard for selecting a reference Fatwa, and the Guardian Council’s jurists have relied on various fatwas in different cases. This research has been conducted by an analytical-descriptive method and by using library sources.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Criterion Fatwa
  • Supreme Leader
  • personal Fatwa
  • family Law

مقالۀ حاضر، از رسالۀ دکتری با عنوان اثر و جایگاه تعدد فتاوا در نظام قانونگذاری جمهوری اسلامی ایران، پردیس البرز دانشگاه تهران استخراج شده است. 

ابن‌بابویه، محمد بن علی (1415ق). المقنع. قم: پیام امام‌هادی(ع).
ابن‌ جنید اسکافى، محمد بن احمد (۱۴۱۶ق). مجموعة فتاوی ابن‌جنید (علی‌پناه اشتهاردی، محقق). قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
ارسطا، محمدجواد (۱۳۹۸). فتوای معیار در قانونگذاری. فقه حکومتی، 4(7)، ص55-81.
ارسطا، محمدجواد (۱۳۹۸ و ۱۳۹۹). بررسی کارآمدی فتوا در قانونگذاری. مطالعات فقه معاصر، 5(8و9)، ص163-190.
تبریزی، جواد (1385). استفتائات. قم: سرور.
جهانگیری، محسن؛ بنایی ‌خیرآبادی، محمد علی (۱۴۰۰). «فتوای معیار در قانونگذاری؛ انطباق با مصالح الزامی». آموزه‌های فقه مدنی، 13(23)، ص91-118.                          Doi: 10.30513/cjd.2021.1123.1216
‌حائری، کاظم (1382). الفتاوی المنتخبة. قم: دار التفسیر.
حر عاملى، محمد بن حسن (1416 ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل‌ البیتb لإحیاء التراث.
حسینى سیستانى، على (1393). توضیح ‌المسائل. قم: بی‌نا.
حسینى سیستانى، على (1415ق). منهاج ‌الصالحین. قم: مکتب آیة ‌الله العظمی السید السیستانی.
حیدری، عبداله؛ ارسطا، محمدجواد؛ علی ‌اکبریان، حسنعلی (1402). «نظریۀ تخییر در انتخاب فتاوا در مقام قانونگذاری». دانش حقوق عمومی، 12(2). ص1-28.         DOI: 10.22034/qjplk.2022.938.1093
حیدری، وحید؛ اصغری ‌شورستانی، محمدرضا (1402). «مرجحات اتخاذ فتوای ولی فقیه به‌عنوان فتوای معیار
           در تقنین، با تأکید بر نظرات شورای نگهبان». پژوهش‌نامه حقوق اسلامی، 24(2)، ص385- 406.
خامنه‌ای، علی (1395). احکام پزشکی. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
خامنه‌ای، علی (1420ق). أجوبة ‌الإستفتاءات. لبنان: الدار الإسلامیة للطباعة والنشر والتوزیع.
‌خامنه‌ای، علی (بی‌تا). أجوبة الإستفتاءات. تهران: دار الکتب‌ الإسلامیة.
خامنه‌ای، علی؛ و بانکی پور فرد، امیرحسین (۱۳۹۸). جایگاه و مسائل زنان در فرهنگ اسلام و تجدد. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
خانجانی ‌‌‌‌‌‌موقر، حسن (1385). قانون اساسی در آیینۀ انظار. تهران: دانشجو.
خمینی‌، روح‌الله (1383). تحریر الوسیلة. محمد قاضی‌زاده و علی اسلامی (مترجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
‌خمینی‌، روح‌الله (۱۳۸۹). صحیفۀ نور. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینیv.
خوئی، ابوالقاسم؛ تبریزی، جواد (1427ق). فقه‌ المؤمنات من صراط ‌النجاة. قم: دار الصدیقة ‌الشهیدة.
دهخدا، علی اکبر (1373). لغت نامه. تهران: روزنه.
روحانی، محمد صادق (1383). استفتاءات. قم: حدیث دل.
سبحانی ‌تبریزی، جعفر (1389). استفتاءات. قم: مؤسسه امام‌ صادق8.
سبحانی ‌تبریزی، جعفر (بی‌تا). نظام الإرث فی الشریعة الإسلامیة الغراء (رضا پیغمبرپور کاشانی، مقرر). قم: موسسه امام صادق8.
شهرکانی، ابراهیم اسماعیل (1430ق). معجم المصطلحات الفقهیة. قم: ذوی القربی.
شهید ثانی، زین‌‌الدین‌ بن‌ علی (1413ق). مسالک ‌الأفهام إلی‌تنقیح شرائع‌الإسلام. بیروت: مؤسسة ‌المعارف ‌الإسلامیة.
صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر (بی‌تا). جواهر الکلام فی ‌شرح شرائع ‌الإسلام. بیروت: دار إحیاء‌ التراث ‌العربی.
طباطبائی حکیم، محمد سعید (1433ق). ‌الفتاوی. قم: دار الهلال.
طباطبائى کربلائی، علی بن محمد علی (1404ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل‌البیتb لإحیاء التراث.
طبرسى، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
طوسی، محمد بن ‌حسن (1363). الإستبصار فیما إختلف من ‌الأخبار. تهران: دار الکتب ‌الإسلامیة.
طوسی، محمد بن ‌حسن (1407ق). کتاب الخلاف. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
طوسی، محمد بن ‌حسن (1387). المبسوط فی فقه الإمامیة. قم: مکتبة المرتضویة.
طوسی، محمد بن حسن (1400ق). النهایة فی مجرد الفقه والفتاوی. بیروت: دار الکتب العربی.
عاملى غروی، جواد بن محمد (بی‌تا). مفتاح‌ الکرامة فی شرح قواعد العلامة. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
علاسوند، فریبا (1394). معیار ترجیح فتوا به‌عنوان میزان شرعی در قانونگذاری با تطبیق بر قوانین خانواده. مطالعات اسلامی زنان و خانواده، 1(2)، ص7-22.
علامه ‌حلی، حسن ‌بن ‌یوسف (1413ق). قواعدالأحکام. قم: مؤسسۀ ‌انتشارات ‌اسلامی.
علم‌الهدی، علی بن حسین (1416ق). الإنتصار فی إنفرادات الإمامیة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
علوی‌ گرگانی، محمدعلی (1384). أجوبة ‌المسائل. قم: دفتر آیت‌الله علوی‌ گرگانی.
فارسیان، محمدرضا (1402). «آسیب‌شناسی و بررسی وضع مطلوب نظارت شرعی با تأملی در اعتبار فتاوی شرعی فقهای شورای نگهبان». مجلس و راهبرد، 30(114)، ص85-109.
 Doi: 10.22034/mr.2022.5003.4820
فاضل ‌لنکرانی، محمدجواد (1389). تلقیح مصنوعی. قم: مرکز فقهی ائمه‌اطهارb.
فاضل ‌موحدی‌ لنکرانی، محمد (1425ق). جامع‌المسائل. بی‌جا: یاران.
کاظمی، زهره (1393). جایگاه مصلحت در اولویت حضانت مادر. فقه و حقوق خانواده، 19(61)، ص5-18.
کیایی، عبداله (1387). قانون مدنی و فتاوای امام خمینیv. تهران: سمت.
Doi: 10.30497/flj.2014.49260
محقق حلی، جعفر بن حسن؛ شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1369). ارث ( ابوالحسن محمدی، مترجم). تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
محقق داماد، مصطفی (1384). بررسی فقهی حقوق خانواده (نکاح و انحلال آن). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محقق داماد، مصطفی؛ قنواتی، جلیل؛ وحدتی شبیری، حسن؛ عبدی پورفرد، ابراهیم (1389). حقوق قراردادها در فقه امامیه. تهران: سمت.
مرعشى شوشترى، محمد حسن (1427 ق). دیدگاه‌هاى نو در حقوق. تهران: میزان.
مروج، حسین (1378). اصطلاحات فقهی. قم: بخشایش.
مطهری، مرتضی (1390). مجموعه آثار، ج 19: نظام حقوق زن در اسلام. تهران: صدرا.
معلوف، لویس (1371). المنجد فی اللغة. قم: اسماعیلیان.
مفید، محمد بن ‌محمد (1410ق). المقنعة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
مکارم ‌شیرازى، ناصر (1428ق). احکام بانوان. قم: مدرسۀ امام على بن ابى‌طالب8.
مکارم ‌شیرازى، ناصر (1427ق). استفتاءات جدید. قم: مدرسۀ امام على بن ابى‌طالب8.
مکارم شیرازی، ‌ناصر (1380). بحوث فقهیة هامة. قم: مدرسۀ امام على بن ابى‌طالب8.
مکارم ‌شیرازی، ناصر (1383). حیله‌های ‌شرعی و چاره‌جویی‌های ‌صحیح. قم: مدرسۀ امام على بن ابى‌طالب8.
مکارم شیرازی، ناصر (1394). مشکلات مهم تلقیح مصنوعی. قم: مدرسۀ امام على بن ابى‌طالب8.
منتظری، حسینعلی (1384). استفتاءات. تهران: سایه.
موسوی رکنی، علی اصغر (1380). «نگرشی فقهی اصولی بر جرم و مجازات». فصلنامه علمی پژوهشی مدرس، 5(4)، ص 105-124.
میرزای‌ قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن (1371). جامع‌ الشتات. تهران: کیهان.
نراقی، احمد بن محمد مهدی (1415ق). مستند الشیعة‌ فی ‌أحکام‌ الشریعة. قم: مؤسسة آل‌البیتb لإحیاء ‌التراث.
نقیبی، ابوالقاسم (1387). «استقلال دختر در ازدواج و آراء مربوط به آن». فقه و حقوق خانواده، 13(49)، ص86-106.                                                                                                               Doi:  10.30497/flj.2009.67927
هدایت‌‌‌‌‌‌نیا، فرج‌‌‌‌‌‌اله (1387). شورای نگهبان، پرسش‌‌‌‌‌‌ها و پاسخ‌‌‌‌‌‌ها. تهران: کانون اندیشۀ جوان.
یزدی، محمد کاظم بن عبدالعظیم (1423ق). العروة الوثقی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
نظرات شورای نگهبان در خصوص مصوبات مجلس درزمینۀ سامانۀ جامع نظرات شورای نگهبان در پایگاه اینترنتی:                                             http://nazarat. shora-rc. ir/Forms/frmMosavabat. A spx
 https://bahjat. ir.