فقه و حقوق خانواده

فقه و حقوق خانواده

امکان‌سنجی تعدیل و تعویق حقوق مالی زوجه در شرایط خاص بیماری واگیردار در پرتو قواعد فقهی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی دانشگاه حضرت معصومه (س)، قم، ایران.
2 دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 دانشیارگروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات ، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران.
چکیده
یکی از مسائل اساسی خانواده در سالیان اخیر با گسترش بیماری‌‌های مسری و کاهش درآمد و بحران معیشتی، امکان تعدیل و تعویق تکالیف و حقوق مالی زوجین است؛ ‌ازاین‌رو مقالۀ پیش‌رو با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تحلیلی درصدد تبیین امکان‌سنجی تحدید، تعدیل و تعویق، حقوق مالی زوجه در شرایط ثانویه ازمنظر قواعد فقهی و حقوقی است. طبق یافته‌های پژوهش، فشار اقتصادی بر ادارۀ خانواده و افزایش پرونده‌های ترک انفاق و مهریه ازجمله مهم‌ترین معضل‌خانواده با شیوع بیماری‌های نوظهور و واگیردار به شمار می‌رود. از نظرگاه فقه و حقوق اگر بیماری واگیردار در حدّ زیادی باشد که برای زوجین موجب عسروحرج و ایراد ضرر شود، در نحوۀ پرداخت در زمان ادای مهریه و نفقه برمبنای مقتضیات زمان و مکان، مطابق حکم قاضی دادگاه، می‌توان به تعدیل و اعطای مهلت در تأدیۀ آن‌ها قائل شد؛ دراین‌صورت می‌توان حکم را به‌طور موقت تحت شرایط خاصی تعویق کرد؛ ولی شرعاً اسقاط و تغییر اصل تکالیف مالی زوج امکان‌پذیر نیست؛ زیرا تمامی تکالیف مالی زوج مشروط به تمکن و عدم‌استلزام عسروحرج نیست و قواعد فقهی (ادلۀ عناوین ثانوی) مثل عسروحرج توانایی تقیید آن را ندارند، بلکه از مصادیق دِین محسوب می‌شوند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Feasibility Study of Adjusting and Deferring the Wife’s Financial Rights of in the Circumstances of Contagious Diseases in Light of Jurisprudential Rules

نویسندگان English

Abazar Afshar 1
Zeinab Nafar 2
Fariba Hajiali 3
1 Assistant Professor of Jurisprudence and Law. Hazrat Masoumeh University. Qom, Iran
2 PhD in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, University of Tehran, Tehran, Iran
3 Associate Professor in Department of Islamic Law, Faculty of Theology ,Alzahra University, Tehran, Iran
چکیده English

 One of the fundamental challenges among the families in recent years, exacerbated by the spread of contagious diseases and reducing incomes alongside economic crises, is the possibility of adjusting and deferring the financial obligations and rights of spouses. Therefore, the aim of the present article is to explain the feasibility of limiting—adjusting—and deferring the the wife’s financial rights under secondary conditions from the perspective of jurisprudential and legal rules, utilizing a descriptive-analytical method. According to the research findings, economic pressure on family management and the increase in cases of abandonment of alimonies and dowries are among the most significant challenges facing families due to the outbreak of emerging and contagious diseases. From the standpoint of jurisprudence and law, if a contagious disease reaches a level that causes hardship and harm to the spouses, it is possible to adjust the terms of payment regarding the dowry and alimony based on the requirments of time and place, in accordance with the court judge's ruling. In such cases, it may be permissible to temporarily defer the ruling under specific conditions, while the fundamental financial obligations of the husband cannot be waived or altered, as all financial obligations are conditional on the husband’s ability and do not necessarily require the avoidance of hardship. Furthermore, the jurisprudential principles—specifically the secondary titles such as hardship— do not have the ability to restrict these obligations; rather, they are considered instances of debt.

کلیدواژه‌ها English

Contagious disease
waiver of rights
financial rights
the wife’s rights
adjusting and deferring
قرآن کریم.
آخوند خراسانی، محمد کاظم بن حسین (1413ق). کفایة الأصول (ابوالحسن مشکینی، حاشیه‌نویس). قم: لقمان.
آملی، محمدتقی (1413ق). المکاسب والبیع (میرزا محمدحسین نائینی، تقریرنویس). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
ابن ‌بابویه، محمد بن علی (1385ش). معانی الأخبار (عبدالعلی محمدی شاهرودی، مترجم). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
ابن ‌حجر عسقلانى، احمد بن علی (1379ق). فتح الباری. بیروت: دار المعرفة للطباعة والنشر.
ابن ‌حنبل، احمد بن محمد (1420ق). مسند. بیروت: دار صادر.
احمدی، سلمان؛ و امینی، علیرضا (1392). عدم مسئولیت بدهکار نادار در اثبات اعسار. مبانی فقهی حقوق اسلامی، 12(2)، ص9-19.
اراکی، محمدعلی (1375). أصول الفقه. قم: در راه حق.
الهیاری، علی؛ و غریبه، علی (1398). تعسر اجبار و آثار حقوقی آن در تعهدات قراردادی. فقه و مبانی حقوق اسلامی، 12(1)، ص۳۱-۴۶.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1416ق). فرائد الأصول. قم: انتشارات اسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1419ق). مکاسب‌. قم‌: مجمع‌ الفکر الإسلامی‌.
ایروانی، علی (1426ق). حاشیة المکاسب. قم: مکتبة الکتبی النجفی.
بجنوردی، حسن (1389). القواعد الفقهیة. تهران: دلیل ما.
تبریزی، موسی (1369). قاعدة لاضرر، الید، التجاوز والصحة (أوثق الوسائل). قم: کتبی نجفی.
توحیدی، محمدعلی (بی‌تا). مصباح الفقاهة فی المعاملات (ابوالقاسم خوئی، مقرّر). بیروت: دار الهادی.
جوادی آملی، عبدالله (1386). زن در آیینه جلال و جمال. قم: اسراء.
حائری، کاظم (1423ق). فقه العقود. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
حبیبی‌تبار، جواد؛ و موسوی، سیدموسی (1399). مناسبات دولت اسلامی و خانواده در کنترل بیماری کرونا. فقه پزشکی، 12(42)، ص65-80.
حکمت‌نیا، محمود (1399). مبانی اخلاقی، فقهی و حقوقی الگوی مواجهۀ ملی با بیماری‌های همه‌گیر با تأکید بر کرونا. حقوق اسلامی، 17(64)، ص۷-5۰.
خمینى، روح‌اللّه (1418ق). تنقیح الأصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینى، روح‌اللّه (1410ق). الرسائل. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
خوئى، ابوالقاسم (1410ق). منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم آیه الله العظمی السید الخوئی.
دهقان‌نژاد، (1399). تأملی در اثر حقوقی بیماری کرونا بر روابط بین زوجین (مطالعۀ موردی در حقوق خانواده ایران). مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، ۶(۲)، ص۸۰-۹۱.
روشن، محمد؛ و زین‌الدینی، فاطمه (1399). بررسی چالش‌های حقوق خانواده ناشی‌ از شیوع بیماری کرونا در برخی از کشورها با تأکید بر حق حضانت و ملاقات کودکان. خانواده پژوهی، 16(64)، ص533 - 545.
زحیلی، وهبه (1425ق). الفقه السلامی وأدلته. دمشق: دار الفکر.
زین الدینی، فاطمه، و روشن، محمد (1401ش). بیماری کرونا و مطالعه تطبیقی تأثیرات آن بر تعهدات مالی در حوزۀ خانواده. حقوق پزشکی. ۱۶(۵۷)، ص۲۴۵-۲۶۰.
سبزواری، عبدالأعلی (1416ق). مهذب الأحکام. قم: مؤسسة المنار.
شبیری زنجانی، موسی (1419ق). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رأی پرداز.
شریعتمداری، محمدرضا (1388). حقوق زوجین. تهران: آوای نور.
شهید ثانی، زین الدین بن علی (1427ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (سیدمحمد کلانتر، مصحح). بیروت: دار العالم الإسلامی.
شیردل، الهام؛ سهراب زاده، مهران؛ و حامی کارگر، فاطمه (1400ش). کرونا و چالش‌های خانواده: مطالعۀ پدیدارشناسی تجربه زیستۀ جوانان سیستان و بلوچستان، مجله فرهنگی تربیتی زنان و خانواده، 16(55)، ص133-154.
شیروی، عبدالحسین (1395). حقوق‌ خانواده‌ (ازدواج‌، طلاق‌ و فرزندان‌). تهران: سمت.
صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر (1428ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
صادقی‌مقدم، محمدحسن؛ و امیرحسینی، امین (1394). نفقه و نیازهای درمانی زوجه. زن در فرهنگ و هنر، 7(3)، ص405-419.
صفائی، حسین؛ و امامی، اسدالله (1393). مختصر حقوق خانواده. تهران: میزان.
طوسى، محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
عبد الخانی، ساجده (1400ش). نگرشی فقهی بر مقابله با بیماری‌های واگیردار. سیاست کاربردی، 3(1)، ص3-19.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1414ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1413ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال والحرام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
علی‌محمدی، طاهر؛ و نظرپور، حمزه (1396). بررسی قاعدۀ فقهی «لا طاعة لمخلوقٍ فی معصیة الخالق». فقه و مبانی حقوق اسلامی، 50(2)، ص417-440.
عوده، عبد القادر (2006م). التشریع‌ الجنایی‌ مقارناً بالقانون الوضعی‌. بی‌جا: دار الکاتب‌ العربی.
عوض‌پور، احسان؛ پورجواهری، علی؛ و حیدری، محمد‌علی (1397). بررسی مبناشناسی بحث تعارض اصل و ظاهر و موارد کاربردی آن درخصوص مهریه و نفقه. فقه و حقوق اسلامی، 9(16)، ص۵۷-۸۸.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
کاتوزیان، ناصر (1388). حقوق مدنی خانواده: نکاح و طلاق، روابط زن و شوهر. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاردوانی، راحله (1399). راهبردهای اخلاقی خانوادۀ ایرانی و رویکرد اسلام در مواجهه با بحران کرونا. اخلاق پژوهی، 3(9)، ص89-119.
کلان فریبایی، محمدرضا (2020م). مواجهۀ ارزش‌های دینی و بلایای همه‌گیر؛ فرصت‌ها و چالش‌ها. Pure Life، 7(23)، ص41-71.
لاریجانی، مهسا؛ عابدی، ملیحه؛ و نوری، طاهره (1401ش). تجارب زیستۀ جوانان از چالش‌های فرآیند تشکیل خانواده در دوران پیش و پس‌از کرونا. مجله فرهنگی تربیتی زنان و خانواده، 17(58)، ص102-120.
متقی، علی بن حسام‌الدین (1405ق). کنز العمال. بیروت: مؤسسة الرسول.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1409ق). شرائع الإسلام (ابوالقاسم بن احمد یزدی، مترجم). تهران: استقلال.
محقق داماد، مصطفی (1393). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم انسانی.
محمدی، ابوالحسن (1393). قواعد فقه. تهران: میزان.
مصطفوی، محمد کاظم (1421ق). القواعد. قم: مؤسسة نشر الإسلامی.
مظفری سیبنی، خدیجه (1401ش). آثار شیوع بیماری ناشی از کووید 19 بر مقررات حقوق خانواده. فصلنامه تحقیقات حقوقی، 25(2)، ص507-526.
مکارم شیرازی، ناصر (1382). القواعد الفقهیة. قم: مطبعة حکمت.
مکارم شیرازی، ناصر (1424ق). کتاب النکاح. قم: مدرسۀ امام على بن ابى‌طالب8.
ملکوتی، رسول (1401ش). تأثیر کرونا ویروس بر مسئولیت مدنی متعهدین. تحقیقات حقوقی (ویژه‌نامۀ کرونا)، 25(97)، ص733-748.
موسوى خوانسارى، احمد (1364). جامع ‌المدارک فی شر‌ح ‌المختصر النافع. تهران: مکتبة الصدوق.
میرشکاری، عباس؛ و حسینی، فاطمه سادات (1401ش). تأثیر کرونا بر تغییر بار اثبات ادعای اعسار در دعوای مطالبۀ مهریه. مطالعات زن و خانواده، 10(3)، ص10-31.
نائینی، محمدحسین (1373). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب. تهران: المکتبة المحمدیة.
نجارزاده هنجنی، مجید (1399). تحلیل حقوقی وضع محدودیت‌های ناشی‌ از همه‌گیری کرونا در حقوق ایران؛ در جست‌وجوی ادارۀ صلاحیت‌دار. حقوق اداری، ۷(۲۳)، ص ۲۲۵-۲۴۵.
نراقی، احمد بن محمد مهدی (1415ق). عوائد الأیام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه قم.
هدایت‌نیا، فرج‌الله (1399). آثار بیماری‌های واگیردار در حقوق زناشویی. حقوق اسلامی، 17(64)، ص175-196.
Voorhoeve, Maaike Voorhoeve  (2023). Law and social change in Tunisia: The case of unregistered marriage. Oxford Journal of Law and Religion, 7(3), p. 479-497.