بررسی فقهی موارد مشتبه اعمال حقوقی نیابت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پذیر در حقوق خانواده

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
سیدابوالقاسم نقیبی 1
مهدی شکیبی گلهین 2
داود حسن پور 3
1 دانشیار گروه فقه و حقوق دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری فقه و حقوق خصوصی دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
3 استادیار گروه فقه و حقوق دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
10.30497/flj.2026.246696.2050
چکیده
اشخاص ناچارند در برخی از امور خود به اشخاص دیگر نیابت دهند یا از برخی اشخاص نیابت بپذیرند. اینکه چه اعمالی نیابت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پذیرند و چه اعمالی نیابت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ناپذیرند، نیازمند معیار و ضابطی مشخص است. فقها از این معیار بحث کرده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند و ملاک اعمال نیابت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ناپذیر را تعلق غرض شارع به مباشرت در عمل، یا منوط بودن ترتب اثر شرعی بر مباشرت در عمل دانسته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند و آنچه اثر شرعی آن به‌صرف انتساب آن فعل به فاعل، بر آن مترتب شده، و نیازی به مباشرت او نیست، نیابت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پذیر قلمداد کرده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند و این وابستگی یا عدم‌وابستگی با مراجعه به ادلۀ تشریع آن عمل، عرف، سیرۀ متشرعه و سیرۀ عقلا قابل شناخت است. در موردی که این وابستگی محل تردید، و با طرق پیش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گفته کشف‌ناشدنی باشد، تأسیس اصل را مطابق اصول استنباط حکم فقهی راه برون‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رفت از این تردید دانسته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند و مشهور ایشان، اصل نیابت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پذیری اعمال را برگزیده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اند. مطابق یافته‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های پژوهش در میان موارد مشتبه، اجرای صیغۀ ایلاء و لعان، رجعت از طلاق، طلاق با حضور زوج، طلاق درصورتی‌که زوجه بخواهد در طلاق خودش قبول نیابت کند، طلاق زن مسلمان درصورتی‌که کافری بخواهد قبول نیابت کند، همگی جزء امور نیابت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پذیر هستند؛ ولی ظهار به‌دلیل خلاف شرع بودنش نیابت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ناپذیر است.
کلیدواژه‌ها
اصل
اعمال حقوقی
حقوق خانواده
ضابطۀ فقهی
نیابت‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌پذیری
موضوعات

عنوان مقاله English

Jurisprudential examination of suspected cases of non-negotiable legal actions in family law

نویسندگان English

Abolghasem Naghibi 1
mahdi Shakibi Golhin 2
davood hasanpour 3
1 Associate Professor of Shahid Motahhari University,Tehran, Iran
2 PhD Student in Fiqh and Private Law, Shahid Motahari University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Fiqh and Private Law, Shahid Motahari University, Tehran, Iran.
چکیده English

All persons are forced to act as proxies in some of their affairs and accept proxies from some other persons. What actions can be performed by the vice-chancellor requires specific criteria and rules. The jurists have discussed this criterion and considered its criterion as belonging to the purpose of the Shariah to stewardship in practice, or that the order of the Shari'i effect is dependent on stewardship in practice, and in general, referring to Arba'a evidences, Shari'ah, rational and customary have introduced as a way to discover the mentioned dependency and where the existence of the mentioned dependency is doubtful and cannot be discovered by the aforementioned methods, they have considered the establishment of the principle according to the principles of deriving the legal ruling as the way out of this doubt and Famously, they have chosen the principle of representativeness of actions. In spite of the aforementioned criteria and principle, there are some actions in terms of proxy acceptance, the most important of which in family law are: zahar, ila'a, la'an, proxy of the spouse in the return from divorce, proxy From the husband in divorce with his presence, the wife's representation from the husband in his own divorce and the unbeliever's representation in the marriage of the woman are permissible. The upcoming research aims to investigate the representativeness of the mentioned cases.

کلیدواژه‌ها English

Representation
criterion
principle
legal practices
family rights
قرآن کریم.
ابن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ادریس، محمد بن احمد (1387). ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌موسوعة ابن إدریس الحلی. قم: دلیل ما.
ابن‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ سعید، یحیی بن احمد (1405ق). الجامع للشرائع. قم: مؤسسه سید الشهداء8.
ابن ‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
ابو الصلاح حلبی، تقی بن نجم (1369). الکافی فی الفقه. اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی8 العامة.
اصفهانی، ابوالحسن تحشیه خمینی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، روح الله ( 1392 ق). وسیلة النجاة. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینیv.
اصفهانی، ابوالحسن تحشیه گلپایگانی، محمدرضا (1393ق). وسیلة النجاة. قم: مهر استوار.
حر عاملی، محمد بن حسن (1416ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسة آل البیتb لإحیاء التراث.
حر عاملی، محمد بن حسن (1412ق). هدایة الأمة إلی أحکام الأئمةb. مشهد مقدس: آستانة الرضویة المقدسة (مجمع البحوث الإسلامیة).
حسینی مراغی، عبد الفتاح بن علی (1417ق). العناوین الفقهیة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم (مؤسسة النشر الإسلامی).
ابن‌ابن زهره، حمزه بن علی (1417 ق). غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام.
حلی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، نجم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ الدین‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ جعفر بن زهدری (1386). إیضاح ترددات الشرائع. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفیv.
خمینی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، روح اللّه (1392). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینیv.
روحانی، محمد صادق (1435ق). فقه الصادق8. قم: آیین دانش.
روحانی، محمد (1377). المرتقی إلی الفقه الأرقی (الحج). تهران: دار الجلی.
سبزوارى، عبدالاعلى (1413ق). مهذب الأحکام فی بیان الحلال والحرام. قم: مؤسسه المنار.
شهید اول، محمد بن مکی (1۴30ق). موسوعة الشهید الأول. قم: مکتب الأعلام الإسلامی فی الحوزة العلمیة قم المقدسة .
شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1380). حاشیة شرائع الإسلام. قم: ب‍وس‍ت‍ان‌ ک‍ت‍اب‌ ق‍م‌: مرکز النشر التابع لم‍ک‍ت‍ب‌ الإع‍لام‌ الإس‍لامی‌.
شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1413ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر (بی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
طباطبائی کربلائی، علی بن محمد علی (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسة آل البیتb لإحیاء التراث.
طباطبایی، محمد بن علی (بی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تا). المناهل. قم: مؤسسة آل البیتb لإحیاء التراث.
طوسی، محمد بن حسن (13۶۵). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن (1۴07ق). الخلاف. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم (مؤسسة النشر الإسلامی).
طوسی، محمد بن حسن (1387ق). المبسوط فی فقه الإمامیة . تهران: مکتبة المرتضویة.
طوسی، محمد بن حسن (1400ق). النهایة فی مجرد الفقه والفتاوی. بیروت: دار الکتاب العربی.
عاملى غروی، جواد بن محمد (بی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تا). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة . بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1410ق). إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم (مؤسسة النشر الإسلامی).
علامه حلی، حسن بن یوسف (1411ق). تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1۴20ق). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. قم: مؤسسة الإمام الصادق8.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1414ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسة آل البیتb لإحیاء التراث.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1413ق). قواعد الأحکام. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم (مؤسسة النشر الإسلامی).
علامه حلی، حسن بن یوسف (137۴). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة . قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم .
فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1383). القواعد الفقهیة. قم: مرکز فقه الأئمة الأطهارb.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1425ق). تفصیل الشریعة . قم: مرکز فقه الأئمة الأطهارb.
فیومی، احمد بن محمد (1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: مؤسسة دار الهجرة.
گرامی، محمد علی (1390). التعلیقة علی تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیv.
گلپایگانی، محمدرضا (1371). هدایة العباد. قم: دار القرآن الکریم.
گلپایگانی، محمدرضا (1426ق). القضاء والشهادات. قم: مرکز الحقائق الإسلامیة.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1376). المختصر النافع فی فقه الإمامیة. قم: مطبوعات دینی.
محقق حلی، جعفر بن حسن (بی‌تا). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام. قم: اسماعیلیان.
محقق سبزواری، محمدباقر بن محمدمؤمن (1381). کفایة الفقه. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
 محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق) جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آل البیتb لإحیاء التراث.
مرتضی زبیدى، محمد بن محمد (1422ق). تاج العروس من جواهر القاموس. کویت: وزارة الإرشاد والأنباء فی الکویت، المجلس الوطنی للثقافة والفنون والآداب بدولة الکویت.
مصطفوی، حسن (1385). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. طهران: مرکز نشر آثار العلامة المصطفوی.
مفید، محمد بن محمد (1410ق). المقنعة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (1410ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم (مؤسسة النشر الإسلامی).
موسوی اردبیلی، عبد الکریم (1381). فقه القضاء. قم: جامعة المفید.
موسوی خوانساری، احمد (1355). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع. تهران: مکتبة الصدوق.
هاشمی شاهرودی، محمود (1392). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیتb. قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیتb.
طباطبایی یزدی، محمد کاظم بن عبدالعظیم (1438ق). ملحق العروة الوثقی. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم (مؤسسة النشر الإسلامی).
فقه و حقوق خانواده

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 25 بهمن 1404