فقه و حقوق خانواده

فقه و حقوق خانواده

تحلیل فقهی و حقوقی مسئولیت مدنی پلتفرم‌های همسریابی مبتنی‌بر هوش مصنوعی، با نگاهی به رویکرد نظام حقوقی اتحادیۀ اروپا و ایالات متحده

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
سیدعلی میرلوحی 1
صدیقه مهدوی کنی 2
1 دانشجوی دکتری فقه و حقوق خصوصی دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
2 دانشیار گروه فقه و حقوق اسلامی، پردیس خواهران، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران،ایران
10.30497/flj.2026.248665.2231
چکیده
هدف پژوهش حاضر، تبیین مبانی فقهی و حقوقی مسئولیت مدنی پلتفرم‌های همسریابی مبتنی‌بر هوش مصنوعی با تمرکز بر خلأهای ناشی‌از «جعبۀ سیاه الگوریتم» و ارائۀ راهکاری برای جبران خسارت کاربران است. روش تحقیق به‌صورت توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و اسنادی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برخلاف رویکرد سنتی که پلتفرم را صرفاً واسطه می‌داند، در فقه امامیه با استناد به غلبۀ سبب بر مباشر در فرایندهای تصمیم‌ساز پیچیده، می‌توان پلتفرم را ذیل قواعد «تسبیب» و «غرور» ضامن دانست. همچنین تحلیل تطبیقی حاکی از آن است که نظام حقوقی ایران در مقایسه با رویکرد «ریسک‌محور» اتحادیۀ اروپا، نیازمند گذار از نظریۀ تقصیر به نظریۀ «مسئولیت محض» یا «فرض تقصیر» در سامانه‌های پرخطر است. نوآوری پژوهش در اثبات این امر است که مکانیسم‌های فعلی قانون تجارت الکترونیک برای پوشش خطاهای الگوریتمی ناکافی است و باید «حق بر توضیح» و «ممیزی الگوریتم» به‌عنوان الزامات پیشینی جهت احراز مسئولیت مدنی در رویۀ قضایی پذیرفته شود.
کلیدواژه‌ها
حقوق فنّاوری‌
ضمان قهری
قاعدۀ تسبیب
قاعدۀ غرور
مسئولیت مدنی
همسریابی آنلاین
هوش مصنوعی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Jurisprudence and Legal Analysis of Civil Liability of Matchmaking Platforms based on Artificial Intelligence (AI): By studying the Legal System Approaches of European Union and the United States

نویسندگان English

seyed ali mirlohi 1
sedigheh mahdavi kani 2
1 PhD student in Jurisprudence and Private Law, Law Department, Faculty of Jurisprudence and Law, Shahid Motahari University and Higher School, Tehran, Iran.
2 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Islamic Law, Women’s Campus, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
چکیده English

The main objective of this research is to explain and design a comprehensive framework for the civil liability of matchmaking platforms based on Artificial Intelligence (AI) and with concentration on vacuums that caused by black box algorithm and showing the way to the restitution of the users. This research is done by descriptive-analytical approach and by using the library resources. The research findings show that despite the traditional approaches that know this platform as an intermediate, the findings of research show that in Imami jurisprudence, focusing on rules such as guarantee, attribution, deception, and waste, as well as in Iranian law. The comparative study also indicates that the risk-based and protection-oriented approach of the European Union, due to its alignment with the principles of justice in Iranian jurisprudence and law, is more adaptable to the legal needs of Iranian society. Innovation of research proves the present mechanisms of electronic trade law is inadequate to covering the algorithmic errors and should be accepted “the right on explain” and “audit algorithm” such former obligations to obtaining the civil liability in precedent   the responsibility of the operators of these platforms can be considered both fault-based and strict liability in nature in proving of these mechanism 

کلیدواژه‌ها English

Artificial Intelligence
online matchmaking
civil liability
coercive guarantee
causation rule
deception rule
technology law
آقایی، بهمن (۱۳۹۸). حقوق و هوش مصنوعی: مقدمه‌ای بر چالش‌های حقوقی الگوریتم‌ها. تهران: شهر دانش.
ابن‌شعبه، حسن بن علی (1404ق). تحف العقول عن آل الرسول (صادق حسن زاده، مترجم). قم: آل علی.
اردبیلی، محمدعلی (۱۳۹۹). حقوق جزای عمومی. تهران: میزان.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (۱۴۱۵ق). کتاب المکاسب. قم: کنگرۀ جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
جعفری، حامد (۱۳۹۹). کاربرد قاعدۀ تسبیب در حوادث ناشی‌از وسایل خودران. فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۱۳(۱)، ص۷۹-۱۰۲.
خمینی، روح‌اللّه (۱۴۲۴ق). تحریر الوسیله. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
راسخ، محمد (۱۳۹۸). حق و مصلحت: مقالاتی در فلسفۀ حقوق، فلسفۀ حق و فلسفۀ ارزش. تهران: نی.
شمس، عبدالله (1388). آیین دادرسی مدنی: دوره بنیادین. تهران: دراک.
شهیدی، مهدی (۱۳۸۶). سقوط تعهدات. تهران: مجد.
صاحب جواهر، محمدحسن (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی
صادقی مقدم، محمدحسن (۱۳۹۷). تعهد به اطلاع‌رسانی در قراردادهای مصرف‌کننده. پژوهش‌های نوین حقوق اداری، ۱(۱)، ص۱۱۷-۱۳۸.
صفائی، حسین؛ رحیمی، حبیب‌الله (۱۳۹۵). حقوق مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد). تهران: سمت.
طاهری، محمد؛ کریمی، عباس؛ عباسلو، بختیار (1402ش). امکان‌سنجی مهندسی نظام حقوقی با رویکرد حقوق خصوصی، مطالعات حقوقی، 17(2)، ص1-36. doi: 10.22099/jls.2023.48363.5008
علامه حلی، حسن بن یوسف (۱۴۱۳ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال والحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزۀ علمیه قم.
غنی‌زاده بافقی، مریم؛ حسین‌زاده سرشکی، اسماء (1402ش). جستاری بر پدیدۀ هرزه‎نگاری و اغفال سایبری کودکان در پرتو آموزه‏ های فقه و حقوق ایران. فقه و حقوق خانواده، 28(78)، ص197-228.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۸۶). الزام‌های خارج از قرارداد (ضمان قهری). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۸۳). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۸۵). قواعد عمومی قراردادها (جلد سوم): آثار قرارداد. تهران: شرکت سهامی انتشار.
مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۵). القواعد الفقهیة. قم: انتشارات مدرسۀ امام علی بن ابی‌طالب.
موسوی بجنوردی، محمد (۱۴۰۱ش). قواعد فقهیه. تهران: مجد.
میرحسینی، سید حسن؛ غفاری، مهدی (۱۳۹۸). مسئولیت مدنی ارائه‌دهندگان خدمات میزبانی در قبال محتوای کاربران در حقوق ایران و اتحادیۀ اروپا. فصلنامۀ مطالعات حقوق خصوصی، ۴۹(۳)، ص۴۴۹-۴۶۸.
میرمحمدصادقی، حسین (۱۳۹۸). جرائم علیه اموال و مالکیت. تهران: میزان.
Bayamlıoğlu, E. (2020). Accountability in Algorithmic Governance. In: Mezzadra, S. , & Neilson, B. (eds) The Palgrave Handbook of the Gig Economy. Palgrave Macmillan, Cham.
Ebers, M. (2022). The European Commission's Proposal for an AI Liability Directive: A Critical Assessment. European Journal of Risk Regulation, 13(2), p.  312-328
Euronews. (2025, June 26). Swipe right but watch your data: Dating app hit with AI privacy complaint. Retrieved from https://www. euronews. com/next/2025/06 /26/swipe-right-but-watch-your-data-dating-app-hit-with-ai-privacy-complaint
Goldman, E. (2023). The Supreme Court’s Section 230 Rulings: A Primer and a Forecast. Journal of Free Speech Law, 3(1), p. 225-250.
Pasquale, F. (2019). The Black Box Society: The Secret Algorithms That Control Money and Information. Harvard University Press.
Veale, M. , & Borgesius, F. Z. (2021). Demystifying the Draft EU Artificial Intelligence Act. Computer Law Review International, 22(1), p.1-25
Zarsky, T. (2016). The Trouble with Algorithmic Decisions: An Inquiry into the Future of Due Process. Philosophy & Technology, 29(2), p. 115-133
فقه و حقوق خانواده
دوره 31، شماره 84
فروردین 1405
صفحه 125-155