امکان‌سنجی عدم‌استحقاق نفقه در زمان اعمال حق حبس ازسوی زوجه (نقدی برمادۀ ۱۰۸۵ قانون‌ مدنی)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
محمد کاظم توکلی اسلامی 1
سید محمود هل اتایی 2
1 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.30497/flj.2025.246963.2078
چکیده
بی‌گمان چنانچه عدم‌تمکین زوجه مستند به مجوز شرعی نباشد، وجوب نفقۀ وی به‌دلیل مانعیت نشوز از عهدۀ شوهر ساقط می‌شود. مسئلۀ چالش‌برانگیز عدم‌تمکینِ ناشی‌از اعمال حق حبس است که برپایۀ مادۀ 1085 قانون مدنی و نیز دیدگاه مشهور فقیهان معاصر، این امتناع ‌مسقط حق نفقۀ زوجه نخواهد بود‌؛ چراکه ازسویی، نفقه با مجرد عقد نکاح بر ذمۀ شوهر استقرار می‌یابد و ازدیگرسو، امتناع زوجه از تمکین ابتدایی تا زمان دریافت مهریه حق مسلم و شرعی زوجه است. به‌این‌ترتیب نشوز که متقوم به عنصر سرپیچی نامشروع است، محقق نمی‌شود تا وجوب نفقه را زائل گرداند؛ اما در برابر این نگرش، مشهور متأخران و قدمای امامیه با انکار سببیت استقلالیِ عقد، وجوب نفقه را مشروط به دوگانۀ عقد و تمکین زوجه دانسته‌اند؛ به‌گونه‌ای که نه فقط نشوز، که فقدان اختیاری تمکین نیز گرچه مستند به حق شرعیِ حبس باشد، مسقط نفقه خواهد بود. نگارندگان در پژوهش حاضر که با روش توصیفی ـ تحلیلی به رشتۀ تحریر درآمده است، به بازخوانش انتقادی مستندات این دو دیدگاه فقهی پرداخته‌اند. دلایل فقیهان متقدم، همچون آیۀ «عاشروهن بالمعروف»، استحالۀ وحدت مصدر و تعدد صادر، و استحالۀ ایجاب عوض مجهول و روایات، محل تأملات جدی است؛ اما سیرۀ متشرعه و تجمیع قراینِ موجبات اطمینان، پژوهشگران را در پایان به دیدگاه قدماء، یعنی شرطیت تمکین در وجوب نفقه رهنمون ساخت؛ ازاین‌رو، به نظر می‌رسد مادۀ 1085 قانون مدنی که حق دریافت نفقه را در زمان اعمال حق حبس برای زوجه همچنان ثابت می‌پندارد، به تجدیدنظر و بازبینی اساسی نیازمند است.
کلیدواژه‌ها
حق حبس
تمکین
مادۀ 1085 قانون مدنی
نشوز
نفقه
موضوعات

عنوان مقاله English

Feasibility of Denying Spousal Maintenance During the Exercise of the Wife’s Right of Retention: A Critical Analysis of Article 1085 of the Civil Code

نویسندگان English

Muhammad Kazem Tavakkoli Eslami 1
Seyyed Mahmoud Halataee 2
1 Ph.D student in Jurisprudence and Principles of Law, University of Tehran, Tehran, Iran
2 Assistant Professor in Islamic Jurisprudence and Principles of Law, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Introduction
One of the most significant legal effects of marriage in Islamic jurisprudence and the Iranian legal system is the obligation of the husband to provide maintenance (nafaqa) to his wife. At first glance, this obligation is presumed to stem directly from the establishment of the marriage contract (‘aqd al-nikāḥ). However, the role of ta’ah (obedience) or tamkīn (sexual and non-sexual availability) in the obligation of nafaqa has long been a matter of scholarly contention. Article 1085 of the Iranian Civil Code stipulates that a wife may refuse to fulfill her marital duties until her dowry (mahr) has been paid, without losing her right to maintenance. This legal provision is grounded in a jurisprudential view that treats the marriage contract as an independent and sufficient cause for the obligation of maintenance. Proponents of this view—prevalent among contemporary Shi’a jurists (fuqahā-ye mu‘āṣir)—base their position on two main premises: first, that the contract of marriage independently obliges the husband to provide nafaqa, and second, that only disobedience (nushūz)—defined as unjustified refusal—nullifies the wife’s entitlement to nafaqa. However, classical and some later Shi‘a jurists challenge this view, holding that nafaqa is contingent upon both the marriage contract and the wife’s actual compliance with her marital obligations. Thus, even if a wife’s refusal is justified—for instance, due to the legitimate exercise of her right of retention (ḥaqq al-ḥabs)—the obligation of maintenance would still lapse. The present study seeks to critically examine the jurisprudential foundations of these two opposing perspectives and assess the validity of Article 1085 in light of authentic Shi’a jurisprudence.
Literature Review
Numerous studies have addressed issues related to nafaqa, tamkīn, and ḥaqq al-ḥabs, focusing primarily on their legal interpretations, judicial practices, and contractual applications. Key contributions include works by Ghayyāthī Thānī (2017), ‘Aẓīmzāda Ardabīlī (2011), Fattāḥzāda (2012), and Forūtan et al. (2020). These studies often center on the evidentiary challenges and judicial inconsistencies concerning tamkīn or nushūz, but none has specifically engaged in a rigorous jurisprudential analysis of the effect of exercising ḥaqq al-ḥabs on the obligation of maintenance. Thus, this research seeks to fill a significant scholarly gap.
Methodology
This study employs a descriptive-analytical method based on extensive library research. It draws on classical and contemporary Shi’a jurisprudential sources, judicial interpretations, and legal texts. The research unfolds in two stages: the first stage critically evaluates the theory of tamkīn as a condition (sharṭ) for the obligation of maintenance; the second analyzes the theory that the marriage contract is an independent cause (sabab mustaqill) of nafaqa. Both rational and textual arguments—such as sīrah al-mutasharri‘ah (juristic practice), Qur’anic verses (e.g., wa ‘āshirūhunna bil-ma‘rūf), and logical maxims like the impermissibility of obligating in return for an uncertain countervalue (iṣṭiḥālah al-‘iwaḍ al-majhūl)—have been employed in the analysis.
Findings
The critical examination reveals that the theory asserting the independent causality of the marriage contract in obligating nafaqa lacks internal coherence and sufficient jurisprudential grounding. Its reliance on general narrations and broad legal interpretations does not withstand scrutiny when measured against classical jurisprudential principles. In contrast, the view upheld by early and many later Shi‘a jurists—that actual tamkīn is a necessary condition for the obligation of maintenance—is more robustly supported. According to this position, the obligation of nafaqa arises only when both the contract and the wife’s compliance are present. Consequently, even justified non-compliance based on the right of retention (ḥaqq al-ḥabs) leads to the suspension of the husband’s duty to provide maintenance. This is supported by a cumulative reading of scriptural sources, juristic tradition, and logical coherence.
Conclusion
The findings of this research suggest that Article 1085 of the Iranian Civil Code, which affirms the wife’s continued entitlement to nafaqa during the exercise of her ḥaqq al-ḥabs, requires fundamental reconsideration. The prevailing assumption that the contract of marriage independently gives rise to the obligation of nafaqa does not align with the more consistent and well-substantiated view that actual tamkīn is a prerequisite for such an obligation. Therefore, the law must be revised to reflect this jurisprudential reality. Additionally, Article 1102 of the Civil Code—which deems all spousal rights to be established upon conclusion of the contract—should also be qualified to exclude nafaqa in the absence of tamkīn.

کلیدواژه‌ها English

Right of retention (Ḥaqq al-Ḥabs), obedience (Tamkīn), Article 1085, disobedience (Nushūz), maintenance (Nafaqa), Shi&‌‌lsquo
a jurisprudence, marriage contract
آل‌‌عصفور، حسین ‌بن ‌محمد (بی‌تا). ‌الأنوار ‌اللوامع ‌فی‌شرح ‌مفاتیح ‌‌الشرائع (‌محسن ‌آل‌‌عصفور، به کوشش). قم: انتشارات‌ میرزا محسن‌ آل‌‌عصفور.
آلوسی، محمود بن عبدالله (1415 ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی (علی عبدالباری عطیه، به کوشش). بیروت: دار الکتب العلمیة.
ابرا
ابن ادریس‌حلی، محمد بن ‌احمد (1410ق). السرائر الحاوی ‌لتحریر ‌الفتاوی. چاپ‌‌ دوم، قم: مؤسسه ‌‌النشر‌ الإسلامی.
ابن خزیمه نیشابوری، محمد بن اسحاق (بی‌تا). صحیح ابن خزیمه. تحقیق: محمد مصطفی اعظمی، بیروت: المکتب الإسلامی.
ابن ‌قدامه ‌مقدسی، عبدالله ‌بن ‌احمد (1968م). المغنی. قاهره: مکتبه ‌القاهره.
ابن ‌براج‌ طرابلسی، عبدالعزیز بن نحریر(1406ق). المهذب ‌فی ‌الفقه. قم: دفتر انتشارات ‌اسلامی.
ابن‌حمزه طوسی، ‌محمد بن علی (1408ق). ‌الوسیله ‌إلی‌ نیل ‌الفضیله. قم:کتابخانه‌آیت‌الله مرعشی ‌نجفی.
ابن‌سعید ‌حلی، یحیی (1405ق). الجامع ‌للشرایع. قم: مؤسسه ‌سید الشهداء ‌العلمیه.
ابن‌قدامه‌مقدسی، عبدالله‌ بن ‌احمد (1983م). الشرح ‌الکبیر ‌على ‌متن‌ المقنع. بیروت: دارالکتاب‌ للنشر و التوزیع.
ابو عوانه اسفرائینی، یعقوب بن اسحاق (1998م). مستخرج ابی عوانه. تحقیق: ایمن بن عارف دمشقی، بیروت دار المعرفه.
اردبیلی، احمد ‌بن ‌محمد (1403ق). مجمع ‌الفائدة و البرهان ‌فی ‌شرح ‌إرشاد ‌الأذهان. تصحیح ‌حسین ‌یزدی و مجتبی ‌عراقی، قم: مؤسسه ‌نشر ‌اسلامی.
اصفهانی، ابوالحسن (1380). وسیله النجاه مع تعالیق الإمام الخمینی. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
آل ‌عصفور،حسین ‌بن ‌محمد (بی‌تا). ‌الأنوار ‌اللوامع ‌فی‌ شرح ‌مفاتیح ‌الشرائع. تحقیق ‌محسن ‌آل ‌عصفور، قم: انتشارات‌ میرزا محسن‌ آل ‌عصفور.
امام‌ خمینی، سید روح‌ الله‌ (1382). ‌تهذیب ‌الأصول. تقریر جعفر ‌سبحانی، قم‌: اسماعیلیان.
ــــــــــــــــــــــــ (1376). جواهر ‌الأصول. تقریر سید محمد حسن ‌مرتضوی ‌لنگرودی، ‌تهران: ‌مؤسسه‌تنظیم و نشرآثار‌امام ‌خمینی(ره).
انصاری، محمد بن ‌شجاع (1381). معالم ‌الدین ‌فی ‌فقه ‌آل ‌یاسین. تحقیق ‌ابراهیم ‌بهادری و جعفر ‌سبحانی، قم: مؤسسه ‌امام ‌صادق(ع).
انصاری، محمد علی (1415ق). الموسوعه ‌الفقهیه ‌المیسره. قم: مجمع ‌الفکر ‌الإسلامی.
انصاری، مرتضی (1415ق). کتاب ‌المکاسب. قم: مجمع ‌الفکر ‌الاسلامی.
ــــــــــــــــ (1428ق). فرائد الأصول. چاپ نهم، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
اهتمام، احمد (1392). وسائل ‌العباد ‌فی ‌یوم‌ التناد. قم: پژوهشهای ‌تفسیر و علوم ‌قرآن.
ایروانی، باقر (2007). الحلقه ‌‌الثالثه ‌فی ‌أسلوبها ‌‌الثانی، ‌قم: انتشارات ‌محبین.
بحرانی، ‌یوسف (1363).  الحدائق ‌الناضره‌ فی‌ أحکام ‌العتره ‌الطاهره. تحقیق‌ محمد‌ تقی ‌ایروانی، قم: دفتر ‌تبلیغات‌ اسلامی.
بروجردی، ‌سید ‌حسین ‌(1373).‌ جامع ‌أحادیث‌ الشیعه ‌فی ‌أحکام ‌الشریعه. قم: معزی ‌ملایری.
ـــــــــــــــــــــ (1419ق). ‌الحجه فی‌الفقه. ‌تقریر مهدی‌ حائری‌ یزدی، اصفهان: مؤسسه ‌الرساله.
بیهقی ‌کیدری، قطب‌الدین (1374) .اصباح ‌الشیعه بمصباح ‌الشریعه. تحقیق ‌ابراهیم‌ بهادری، قم: مؤسسه ‌امام‌ صادق(ع).
بیهقی، ابوبکر (2003م) .شعب ‌الإیمان. تحقیق ‌عبد‌العلی ‌حامد. ریاض: مکتبه ‌الرشد ‌للنشر والتوزیع.
ترحینی‌ عاملی، محمد ‌حسن (1385). الزبده ‌الفقهیه ‌فی ‌شرح ‌الروضه ‌البهیه. چاپ ‌چهارم، قم: دار الفقه ‌للطباعه و النشر.
جمعی از نویسندگان (1429ق) .‌موسوعه ‌أحکام ‌الأطفال ‌و أدلتها.قم:مرکز ‌فقی ‌ائمه ‌اطهار(ع).
جمعی از نویسندگان (1397). الفائق فی أصول الفقه. چاپ سوم، قم: مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.
حائری شاهباغ، سید علی (1382). شرح قانون مدنی. تهران: گنج دانش.
حائری، سیدکاظم (1430ق). مباحث‌الأصول. قم: ‌دار ‌البشیر.
حر‌عاملی، محمد ‌بن ‌حسن (1416ق). وسائل ‌الشیعه. تحقیق ‌محمدرضا ‌حسینی ‌جلالی، چاپ ‌سوم، قم: مؤسسة ‌آل ‌البیت (ع) لإحیاء‌التراث.
حسینی ‌روحانی، سید محمد‌ صادق (1435ق). ‌فقه ‌الصادق. قم :آیین‌دانش.
حسینی ‌عاملی،‌ سید‌ محمد ‌جواد (بی‌تا). مفتاح ‌الکرامه ‌فی ‌شرح قواعد ‌العلامه. بیروت: دار ‌إحیاء ‌التراث ‌العربی.
خوانساری، سید احمد (1355). جامع ‌المدارک ‌فی ‌‌شرح ‌المختصر ‌النافع. تصحیح ‌علی ‌اکبر ‌‌غفاری، چاپ ‌دوم، تهران: مکتبه ‌الصدوق.
دینانی، غلامحسین (1380). قواعد ‌کلی ‌فلسفی ‌در ‌فلسفه ‌اسلامی. تهران: پژوهشگاه ‌علوم ‌انسانی.
رازی، ‌فخر الدین (1411ق). ‌المباحث ‌المشرقیه ‌فى ‌علم ‌الالهیات‌ والطبیعیات‌. چاپ‌دوم،قم:انتشارات‌بیدار.
راسل، برتراند (1352). مسائل ‌فلسفه.ترجمه ‌منوچهر بزرگمهر، چاپ‌دوم، تهران:‌انتشارات ‌خوارزمی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1429ق). مفردات ألفاظ القرآن. قم: طلیعه نور.
رشیدرضا، محمد (1990م). تفسیر المنار. مصر: الهیئه ‌المصریه ‌للکتاب.
زیعلی، ‌جمال الدین(1414ق). تخریج ‌الأحادیث ‌والآثار ‌الواقعه‌ فی‌تفسیرالکشاف. ریاض: دار ‌ابن‌خزیمه.
سابق، سید (1977م). فقه السنه. ‌چاپ‌ سوم، بیروت:‌ دارالکتاب‌العربی.
سبحانی، جعفر (1416ق). نظام ‌النکاح‌ فی‌الشریعه ‌الإسلامیه‌..‌قم: ‌مؤسسه‌امام‌ صادق‌علیه‌السلام.
ــــــــــــــ (1429ق). رسائل ‌فقهیه.قم: ‌مؤسسه‌امام‌صادق‌ علیه‌السلام.
سبزواری، سید عبدالأعلی (1430ق). مهذب الاحکام فی بیان حلال و الحرام. قم: دارالتفسیر.
سلار دیلمی، حمزه بن ‌عبدالعزیز (1414ق). المراسم ‌العلویه ‌والأحکام ‌النبویه. قم: المعاونیه ‌الثقافیه ‌للمجمع ‌العالمی ‌لأهل ‌البیت(ع).
سمعانی، منصور ‌بن ‌محمد (2010م). تفسیر السمعانی. تحقیق ‌مصطفی ‌عبد‌القادر، ‌بیروت: دار‌الکتب ‌العلمیه.
سهروردی، شهاب‌الدین (1375). مجموعه ‌مصنفات ‌شیخ ‌اشراق. تصحیح ‌هانری ‌کربن، چاپ‌ دوم،‌ تهران:‌ موسسه‌ مطالعات ‌و‌تحقیقات‌ فرهنگى‌.
سیستانی، سید علی (بی‌تا). قاعده لاضرر ولاضرار. قم: دفتر آیت الله سیستانی.
سیفی‌ مازندرانی،‌ علی‌اکبر(بی‌تا). دلیل‌ تحریر ‌الوسیله ‌(کتاب‌النکاح).قم: مؤسسه ‌تنظیم ونشر‌آثار‌امام‌خمینی.
شایگان، سید علی (1375). حقوق مدنی. قزوین: انتشارات طه.
شبیری زنجانی، سید موسی (بی‌تا). کتاب نکاح. قم: موسسه پژوهشی رأی‌پرداز.
شهید ثانی، زین‌الدین‌‌بن‌علی(1413ق) .‌مسالک ‌الأفهام ‌إلی ‌تنقیح ‌شرایع ‌الإسلام. ‌قم: ‌مؤسسه ‌المعارف‌‌الإسلامیه.
شوکانی ‌‌یمنی، ‌محمد بن‌ علی(1414ق). ‌تفسیر ‌فتح ‌القدیر. ‌بیروت: ‌دار ابن ‌کثیر.
شیرازی، ابواسحاق (بی‌تا). المهذب ‌فی ‌فقه ‌الإمام‌ ‌‌‌‌الشافعی. بیروت: ‌دارالکتب‌العلمیه.
صفایی، سید حسین و اسد الله امامی (1384). مختصر حقوق خانواده. چاپ هفتم، تهران: میزان.
صمیری‌ بحرانی،‌ مفلح (1999م).غایه ‌المرام ‌فی ‌شرح ‌شرائع ‌الإسلام. تحقیق ‌جعفر کوثرانی، بیروت: دار‌الهادی.
طباطبایی، سید‌علی ‌(1368). الشرح الصغیر فی شرح مختصر النافع. تحقیق سید مهدی رجایی، قم: کتابخانه آیت‌الله‌ مرعشی نجفی.
طباطبایی، سیدعلی (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع) لإحیاء‌ التراث.
طباطبایی،سید محمدحسین (1374). ترجمه تفسیر المیزان. چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی‌قمی، سیدتقی(1381). ‌الدلائل ‌فی ‌شرح ‌منتخب‌المسائل. ‌قم:‌ محلاتی.
ـــــــــــــــــــــ (1413ق). عمده ‌‌‌‌‌‌المطالب ‌‌فی‌‌التعلیق ‌‌علی‌المکاسب، قم: محلاتی.
ـــــــــــــــــــــ (1426ق).‌مبانی ‌منهاج‌الصالحین.‌ قم: ‌قلم‌الشرق.
طبرسی، فضل بن ‌حسن (1408ق). مجمع البیان‌ فی تفسیر‌القرآن.‌ تصحیح سید ‌رسول‌ هاشم و ‌فضل الله ‌یزدی ‌طباطبایی، بیروت: دارالمعرفه.
طریحی، فخر الدین (1375). مجمع البحرین. تحقیق سید احمد حسینی، تهران: المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار الجعفریه.
طریحی، فخرالدین (بی‌تا). تفسیر غریب‌القرآن. تحقیق محمد کاظم طریحی، بی‌جا: زاهدی.
طوسی، محمد‌بن‌حسن (1387ق). المبسوط ‌فی فقه‌ الإمامیه.تحقیق محمد‌باقر بهبودی، چاپ سوم، تهران: المکتبه المرتضویه.
ـــــــــــــــــــــ (1400ق). النهایه ‌فی مجرد الفقه و الفتاوی. چاپ دوم، بیروت: دار الکتاب الإسلامی.
ـــــــــــــــــــــ (1407ق). کتاب ‌الخلاف. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
عظیم‌زاده اربیلی، فائزه (1390). حق حبس در‌نظام حقوقی‌خانواده در اسلام. دوفصلنامه علمی فقه وحقوق خانواده، 16(54)، 5-27.
علامه‌حلی، حسن بن‌ یوسف (1410ق). إرشاد‌ الأذهان إلی أحکام‌الإیمان. تحقیق فارس تبریزیان، قم: مؤسسه نشر اسلامی.
ــــــــــــــــــــــــــ (1411ق). تبصره ‌المتعلمین فی أحکام ‌الدین، تحقیق ‌محمد هادی‌یوسفی‌غروی و حسین‌درگاهی، تهران: وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی.
ــــــــــــــــــــــــــ (1413ق). قواعد الأحکام فی معرفه الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ــــــــــــــــــــــــــ (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیه علی مذهب الإمامیه. تحقیق ابراهیم ‌بهادری، قم: مؤسسه الإمام الصادق (ع).
غیاثی ثانی، اعظم (1396). بازخوانی ادله فقهی حق امتناع زوجه. دوفصلنامه علمی فقه وحقوق خانواده، 22(67)، 127-142.
فاضل‌لنکرانی، محمد(1381). اصول فقه ‌شیعه. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
فاضل‌هندی، محمد‌بن‌حسن(1416ق). کشف اللثام والإبهام عن قواعد‌الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فتاح‌زاده، زهرا(1391). عسر و حرج ناشی از اعمال حق حبس. دوفصلنامه علمی فقه و حقوق خانواده، 17(57)، 29-48.
فخر‌المحققین، محمد‌بن‌حسن(1387ق). إیضاح الفوائد ‌فی‌شرح ‌إشکالات‌القواعد. تصحیح علی‌پناه اشتهاردی، حسین‌موسوی و عبدالکریم بروجردی، قم: اسماعیلیان.
فرطوسی‌حویزی، حسین(1416ق). التوضیح النافع فی شرح‌ترددات صاحب الشرائع. چاپ دوم، قم: موسسه نشر اسلامی.
فروتن، یوسف؛ مقدم، عیسی؛ داداشی نیاکی، محمد رضا ومقصودی، رضا (1399). نقد رویة قضایی در اعمال حق حبس زوجه در پرتو سابقة فقهی. دوفصلنامه علمی فقه و حقوق خانواده، 25(73)، 185-211.
فیض کاشانی، ملامحسن(1401ق). مفاتیح الشرائع. تحقیق سید مهدی رجایی، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی‌ نجفی.
کاتوزیان، ناصر (1371). حقوق خانواده. چاپ ششم، تهران: انتشارات شرکت سهامی.
ــــــــــــــ (1390). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. چاپ بیست وهشتم، تهران: نشر میزان.
کاشف الغطاء، جعفر (بی‌تا). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعه الغراء. فم: دفتر تبلیغات اسلامی.
کاشف‌الغطاء، حسن بن‌جعفر(1422ق). أنوار الفقاهه. نجف: مؤسسه کاشف الغطاء العامه.
کلینی،محمد بن‌یعقوب (1367). الفروع من الکافی. تحقیق علی اکبر غفاری، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مجاهد، سید محمد (1296ق). مفاتیح الأصول، قم: مؤسسه آل البیت(ع).
محقق‌حلی، نجم‌الدین(1408ق). شرایع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. چاپ دوم، قم: مؤسسه‌ اسماعیلیان.
مفید، محمد بن‌محمد(1413ق)، المقنعه، قم: گنگره‌ی جهانی هزاره‌ی شیخ مفید.
مکارم‌شیرازی، ناصر(1390). ‌أنوار‌الفقاهه فی أحکام العتره الطاهره. قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب (ع).
ـــــــــــــــــــ (1390). موسوعه الفقه‌الإسلامی المقارن. قم: موسسه امام علی بن ابی طالب (ع).
ـــــــــــــــــــ (1424ق). کتاب النکاح. گردآوری محمدرضا حامد و مسعود مکارم. قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع).
میرزای‌قمی، ‌ابوالقاسم بن‌محمدحسن(1385). رسائل المیرزا القمی.قم: بوستان کتاب.
نجفی،محمدحسن (1404ق). جواهر‌الکلام فی شرح‌شرایع‌الإسلام. چاپ‌هفتم، بیروت: دار إحیاء التراث.
نوری، حسین(بی‌تا) .مستدرک وسائل الشیعه.قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث.
هاشمی‌شاهرودی، ‌سید‌محمود (1382). فرهنگ ‌فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام. قم: مؤسسه ‌دائره المعارف فقه‌اسلامی بر مذهب اهل‌بیت(ع).
 
هیمی دینانی، غلامحسین (1380). قواعد ‌کلی ‌فلسفی ‌در ‌فلسفۀ ‌اسلامی. تهران: پژوهشگاه ‌علوم ‌انسانی.
ابن‌ادریس‌، محمد بن ‌احمد (1410 ق). السرائر الحاوی ‌لتحریر ‌الفتاوی. قم: مؤسسة ‌‌النشر‌ الإسلامی.
ابن‌‌براج‌، عبدالعزیز بن نحریر (1406 ق). المهذب ‌فی ‌الفقه. قم: دفتر انتشارات ‌اسلامی.
ابن‌حمزه، ‌محمد بن علی (1408 ق). ‌الوسیلة ‌إلی‌ نیل ‌الفضیلة. قم:کتابخانه ‌آیت‌الله مرعشی ‌نجفی.
ابن‌خزیمه، محمد بن اسحاق (بی‌تا). صحیح ابن‌خزیمه (محمد مصطفی اعظمی، به کوشش). بیروت: المکتب الإسلامی.
ابن سعید، یحیی بن احمد (1405 ق). الجامع للشرائع. قم: مؤسسه ‌سید الشهداء ‌العلمیة.
ابن‌قدامه‌، عبدالله‌ بن ‌احمد (1983 م). الشرح ‌الکبیر ‌على ‌متن‌ المقنع. بیروت: دار الکتاب‌ للنشر والتوزیع.
ابن‌‌قدامه، عبدالله ‌بن ‌احمد (1968 م). المغنی. قاهره: مکتبة ‌القاهرة.
ابوعوانه، یعقوب بن اسحاق (1998 م). مستخرج ابی‌عوانة (ایمن بن عارف دمشقی، به کوشش). بیروت دار المعرفة.
اصفهانی، ابوالحسن (1380). وسیلة النجاة مع تعالیق الإمام الخمینی. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
انصاری، محمدعلی (1424 ق). الموسوعة ‌الفقهیة ‌المیسرة. قم:مجمع ‌الفکر ‌الإسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1428 ق). فرائد الأصول. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (1415 ق). کتاب ‌المکاسب. قم: مجمع ‌الفکر ‌الاسلامی.
اهتمام، احمد (1392). وسائل ‌العباد ‌فی ‌یوم‌ التناد. قم: پژوهش‌های ‌تفسیر و علوم ‌قرآن.
ایروانی، باقر (2007 م). الحلقة ‌‌الثالثة ‌فی ‌أسلوبها ‌‌الثانی. ‌قم: ‌محبین.
بحرانى، یوسف بن احمد (1363). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة (محمد‌تقی ‌ایروانی، به کوشش). قم: دفتر ‌تبلیغات‌ اسلامی.
بروجردی، ‌حسین (1373). جامع ‌أحادیث‌ الشیعة ‌فی ‌أحکام ‌الشریعة. قم: معزی ‌ملایری.
بروجردی، ‌حسین (1419 ق). ‌الحجة فی ‌الفقه (مهدی‌ حائری‌ یزدی، به کوشش). اصفهان: مؤسسه ‌الرسالة.
بیهقی، ابوبکر (2003م). شعب ‌الإیمان (‌عبد‌العلی ‌حامد، به کوشش). ریاض: مکتبه ‌الرشد ‌للنشر والتوزیع.
بیهقی نیشابوری کیدرى، محمد بن حسین (1374). إصباح ‌الشیعة بمصباح ‌الشریعة (‌ابراهیم‌ بهادری، به کوشش). قم: مؤسسه ‌امام‌ صادق (ع).
ترحینی‌‌ عاملی، محمد حسن (1385). الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة‌. قم: دار الفقه ‌للطباعة والنشر.
جمعی از نویسندگان (1429 ق). ‌موسوعة ‌أحکام ‌الأطفال ‌وأدلتها. قم:مرکز ‌فقهی ‌ائمه ‌اطهار.
جمعی از نویسندگان (1397). الفائق فی أصول الفقه. قم: مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.
حائری، علی (1382). شرح قانون مدنی. تهران: گنج دانش.
حائری، کاظم (1430 ق). مباحث‌الأصول. قم: ‌دار ‌البشیر.
حر ‌عاملی، محمد ‌بن ‌حسن (1416 ق). وسائل ‌الشیعة (‌محمدرضا ‌حسینی ‌جلالی، به کوشش). قم: مؤسسة ‌آل ‌البیت لإحیاء ‌التراث.
حسینى سیستانی، علی (بی‌تا). قاعده لاضرر ولاضرار. قم: دفتر آیت‌الله سیستانی.
حلّى، شمس‌الدین محمد بن شجاع القطّان (1381). معالم الدین فی فقه آل یاسین دورة فقهیة کاملة على وفق مذهب الإمامیة‌ (‌ابراهیم ‌بهادری و جعفر ‌سبحانی، به کوشش). قم: مؤسسه ‌امام ‌صادق (ع).
خمینى، روح‌اللّه (1382). ‌تهذیب ‌الأصول (جعفر ‌سبحانی، به کوشش). قم‌: اسماعیلیان.
خمینى، روح‌اللّه (1376). جواهر ‌الأصول (سیدمحمدحسن ‌مرتضوی ‌لنگرودی، به کوشش). ‌تهران: ‌مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار ‌امام ‌خمینی.
راسل، برتراندراسل (1352). مسائل‌‌ فلسفه (‌منوچهر بزرگمهر، مترجم). تهران: ‌خوارزمی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1429 ق). مفردات ألفاظ القرآن. قم: طلیعه نور.
رضا، محمد رشید (1990 م). تفسیر المنار. مصر: الهیئه ‌المصریة ‌للکتاب.
روحانی، محمد صادق (1435 ق). ‌فقه ‌الصادق. قم: آیین ‌دانش.
زیعلی، جمال الدین (1414 ق). تخریج ‌الأحادیث ‌والآثار ‌الواقعة فی‌ تفسیر الکشاف. ریاض: دار ‌ابن‌خزیمه.
سابق، سید (1977 م). فقه السنة. بیروت:‌ دار الکتاب ‌العربی.
سبحانی تبریزى، جعفر (1429 ق). رسائل ‌فقهیة. قم: ‌مؤسسه ‌امام‌ صادق (ع).
سبحانی تبریزى، جعفر (1416 ق). نظام ‌النکاح‌ فی‌ الشریعة ‌الإسلامیة‌. ‌قم: ‌مؤسسه ‌امام‌ صادق (ع).
سبزواری، عبدالأعلی (1430 ق). مهذّب الأحکام فی بیان الحلال والحرام. قم: دار التفسیر.
سلار دیلمی، حمزه بن ‌عبدالعزیز (1414 ق). المراسم ‌العلویة ‌والأحکام ‌النبویة. قم: المعاونیة ‌الثقافیة ‌للمجمع ‌العالمی ‌لأهل ‌البیت.
سمعانی، منصور ‌بن ‌محمد (2010 م). تفسیر السمعانی (‌مصطفی ‌عبد‌القادر، به کوشش). ‌بیروت: دار ‌الکتب ‌العلمیة.
سهروردی، یحیی بن حبش (1375). مجموعه ‌مصنفات ‌شیخ ‌اشراق (‌هانری ‌کربن، به کوشش). تهران:‌ مؤسسه‌ مطالعات ‌و ‌تحقیقات‌ فرهنگى‌.
سیفی، علی‌اکبر (بی‌تا). دلیل‌ تحریر ‌الوسیلة ‌(کتاب‌النکاح). قم: مؤسسه ‌تنظیم و نشر ‌آثار ‌امام ‌خمینی.
شایگان، علی (1375). حقوق مدنی. قزوین: طه.
شبیری ‌زنجانی، موسی (بی‌تا). کتاب نکاح. قم: مؤسسه پژوهشی رأی‌پرداز.
شوکانی، محمد بن علی (1414 ق). فتح القدیر الجامع بین فنّی الروایة و الدرایة من علم التفسیر. بیروت: ‌دار ابن ‌کثیر.
شهید ‌ثانی، زین‌الدین ‌‌بن ‌علی (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام‌. ‌قم: ‌مؤسسه ‌المعارف ‌‌الإسلامیة.
شیرازی، ابراهیم بن علی (بی‌تا). المهذب ‌فی ‌فقه ‌الإمام‌ ‌‌‌‌الشافعی. بیروت: ‌دار الکتب‌ العلمیة.
صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر (1404 ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث.
صفائی، حسین؛ و امامی، اسدالله (1384). مختصر حقوق خانواده. تهران: میزان.
صیمرى، مفلح بن حسن (1999 م). غایة المرام فی شرح شرائع الإسلام‌ (‌جعفر کوثرانی، به کوشش). بیروت: دار ‌الهادی.
طباطبایى، محمد بن علی (1292 ق). القواعد والفوائد والإجتهاد والتقلید (مفاتیح الأصول). قم: مؤسسه آل البیت.
طباطبائی، محمدحسین (1374). تفسیر المیزان (سید محمد باقر موسوی، مترجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبائی ‌قمی، تقی (1381). ‌الدلائل ‌فی ‌شرح ‌منتخب ‌المسائل. ‌قم:‌ محلاتی.
طباطبائی ‌قمی، تقی (1413 ق). عمدة ‌‌‌‌‌‌المطالب ‌‌فی‌ ‌التعلیق ‌‌علی‌ المکاسب. قم: محلاتی.
طباطبائی ‌قمی، تقی (1426 ق). ‌مبانی ‌منهاج ‌الصالحین. قم: ‌قلم ‌الشرق.
طباطبائى کربلائی، على بن محمدعلی (1418 ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسة آل ‌البیت b لإحیاء‌ التراث.
طباطبائى کربلائی، على بن محمدعلی (1368). الشرح الصغیر فی شرح المختصر النافع (سید مهدی رجایی، و سید محمود مرعشی، به کوشش). قم: کتابخانه آیت‌الله‌ مرعشی نجفی.
طبرسی، فضل بن ‌حسن (1408 ق). مجمع البیان‌ فی تفسیر ‌القرآن‌ (سید ‌رسول‌ هاشم، و ‌فضل الله ‌یزدی ‌طباطبایی، به کوشش). بیروت: دار المعرفة.
طریحى، فخرالدین بن محمّد (بی‌تا). تفسیر غریب ‌القرآن (محمد کاظم طریحی، به کوشش). بی‌جا: زاهدی.
طریحى، فخرالدین بن محمّد (1375). مجمع البحرین (سید احمد حسینی، به کوشش). تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
طوسی، محمد ‌بن‌ حسن (1407 ق). کتاب ‌الخلاف. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
طوسی، محمد ‌بن‌ حسن (1387 ق). المبسوط فی فقه الإمامیة (محمد‌باقر بهبودی، به کوشش). تهران: المکتبة المرتضویة.
طوسی، محمد ‌بن‌ حسن (1400 ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب الإسلامی.
عاملى غروی، جواد بن محمد (بی‌تا). مفتاح ‌الکرامة ‌فی ‌شرح ‌قواعد ‌العلامة. بیروت: دار ‌إحیاء ‌التراث ‌العربی.
عظیم‌زاده اربیلی، فائزه (1390). حق حبس در ‌نظام حقوقی‌ خانواده در اسلام. دوفصلنامۀ علمی فقه و حقوق خانواده، 16 (54)، ص 5-27.
علامه‌ حلی، حسن بن‌ یوسف (1410 ق). إرشاد‌ الأذهان إلی أحکام ‌الإیمان (فارس تبریزیان، به کوشش). قم: مؤسسه نشر اسلامی.
علامه‌ حلی، حسن بن‌ یوسف (1411 ق). تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین (‌محمدهادی‌ یوسفی ‌غروی، و حسین ‌درگاهی، به کوشش). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
علامه‌ حلی، حسن بن‌ یوسف (1420 ق). تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة (ابراهیم ‌بهادری، به کوشش). قم: مؤسسه الإمام الصادق (ع).
علامه‌ حلی، حسن بن‌ یوسف (1413 ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال والحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
غیاثی ثانی، اعظم (1396). بازخوانی ادلۀ فقهی حق امتناع زوجه. دوفصلنامۀ علمی فقه و حقوق خانواده، 22 (67)، ص 127-142.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1381). اصول فقه ‌شیعه. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار.
فاضل‌ هندی، محمد‌ بن ‌حسن (1416 ق). کشف اللثام والإبهام عن قواعد‌ الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
فتاح‌زاده، زهرا (1391). عسروحرج ناشی‌از اعمال حق حبس. دوفصلنامه علمی فقه و حقوق خانواده، 17 (57)، ص 29-48.
فخر رازی، محمد بن عمر (1411 ق). المباحث المشرقیة فی علم الإلهیات والطبیعیات. قم: ‌بیدار.
فخر‌المحققین، محمد ‌بن ‌حسن (1387 ق). إیضاح الفوائد ‌فی ‌شرح ‌إشکالات ‌القواعد (علی‌پناه اشتهاردی، حسین ‌موسوی، و عبدالکریم بروجردی، به کوشش). قم: اسماعیلیان.
فرطوسی‌حویزی، حسین (1416 ق). التوضیح النافع فی شرح‌ ترددات صاحب الشرائع. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی.
فروتن، یوسف؛ مقدم، عیسی؛ داداشی نیاکی، محمد رضا؛ و مقصودی، رضا (1399). نقد رویۀ قضایی در اعمال حق حبس زوجه در پرتو سابقۀ فقهی. دوفصلنامۀ علمی فقه و حقوق خانواده، 25 (73)، ص 185-211.
فیض کاشانى، محمد بن شاه مرتضى (1401 ق). مفاتیح الشرائع (سیدمهدی رجایی، به کوشش). قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی‌ نجفی.
کاتوزیان، ناصر (1371). حقوق خانواده. تهران: شرکت سهامی.
کاتوزیان، ناصر (1390). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان.
کاشف الغطاء، جعفر بن خضر (بی‌تا). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
کاشف ‌الغطاء، حسن بن‌ جعفر (1422 ق). أنوار الفقاهة. نجف: مؤسسة کاشف الغطاء العامة.
کلینی، محمد بن ‌یعقوب (1367). الفروع من الکافی (علی اکبر غفاری، به کوشش). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
محقق حلی، جعفر بن حسن (1408 ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام. قم: مؤسسه‌ اسماعیلیان.
مفید، محمد بن ‌محمد (1413 ق). المقنعة. قم: کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید.
مقدس اردبیلى، احمد بن محمد (1403 ق). مجمع ‌الفائدة والبرهان ‌فی ‌شرح ‌إرشاد ‌الأذهان (حسین ‌یزدی، و مجتبی ‌عراقی، به کوشش). قم: مؤسسه ‌نشر ‌اسلامی.
مکارم‌ شیرازی، ناصر (1390 الف). ‌أنوار‌الفقاهه فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب (ع).
مکارم‌ شیرازی، ناصر (1424 ق). کتاب النکاح (محمدرضا حامد، و مسعود مکارم، به کوشش). قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب (ع).
مکارم‌ شیرازی، ناصر (1390 ب). موسوعة الفقه ‌الإسلامی المقارن. قم: مؤسسه امام علی بن ابی طالب (ع).
موسوى خوانسارى، احمد (1355). جامِعُ الْمَدارک فی شَرحِ الْمُختَصَرِ النّافع (‌علی‌اکبر ‌‌غفاری، به کوشش). تهران: مکتبة ‌الصدوق.
میرزای قمى، ابوالقاسم بن محمدحسن (1385). رسائل المیرزا القمی. قم: بوستان کتاب.
نوری، حسین بن محمدتقی (بی‌تا). مستدرک الوسائل ومستنبط المسائل. قم: مؤسسة آل ‌البیت b لإحیاء ‌التراث.
هاشمی ‌شاهرودی، ‌‌محمود (1382). فرهنگ ‌‌فقه مطابق مذهب اهل بیت. قم: مؤسسه ‌دائرة المعارف فقه ‌اسلامی بر مذهب اهل ‌بیت.
فقه و حقوق خانواده

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 17 خرداد 1404