فقه و حقوق خانواده

فقه و حقوق خانواده

تحلیلی فقهی بر ضرورت بازنگری در بند 3 مادۀ 18 قانون گذرنامه درخصوص بانوان نخبه

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه قم، قم، ایران.
چکیده
مطابق بند 3 مادۀ 18 قانون گذرنامه، تمامی زنان متأهل به‌منظور دریافت گذرنامه و به‌تبع آن برای خروج از کشور نیازمند موافقت همسر هستند. این در حالی است که قانون مزبور در بسیاری از مواقع، درخصوص بخشی از زنان جامعه یعنی زنان نخبه، محرومیت و محدویت‌هایی را به دنبال آورده است که تبعات سوء آن نه‌تنها متوجه زن بلکه متوجه کل جامعه شده است. نظر به ضرورت امکان‌سنجی تعدیل و بازنگری این قانون درخصوص بانوان نخبه و همچنین با توجه به منشأ فقهی قوانین موضوعه در کشور ایران، مقالۀ حاضر به شیوۀ توصیفی ـ تحلیلی به ضرورت‌های اجتماعی بازنگری در بند 3 مادۀ 18 قانون گذرنامه درخصوص بانوان نخبه پرداخته است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که ضرورت بازنگری در این قانون درخصوص بانوان نخبه از چند منظر قابل‌بررسی است: اولاً ازمنظر تکلیف بودن سفر، ثانیاً ازمنظر تغییر مقتضیات زمان، ثالثاً ازمنظر عروض عناوین ثانویه، رابعاً ازمنظر اولویت مصالح عمومی؛ بنابراین درخصوص این قسم از بانوان به‌نظر شایسته‌تر است که به‌جای گذرنامه، برگ مسافرت موقت صادر شود تا ازسویی، نیازمند تشریفات صدور گذرنامه همچون موافقت همسر نباشد؛ و ازسوی‌دیگر، به‌سبب فقدان اعتبار طولانی‌مدت صرفاً امکان شرکت در همان رویداد بین‌المللی را برای او فراهم کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Jurisprudential Analysis of the Necessity to Revise Clause 3 of Article 18 of the Passport Law Concerning Elite Women

نویسنده English

mahdiyeh ghanizadeh
Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Foundations of Islamic Law, University of Qom, Qom, Iran
چکیده English

Clause 3 of Article 18 of the Iranian Passport Law mandates that all married women require their husband's consent in order to receive a passport and to leave the country. While this legal provision applies generally, it has disproportionately impacted a particular segment of society—namely, elite women—by imposing undue restrictions which have had adverse for society as a whole. In light of the need to assess the feasibility of amending this law with respect to elite women, and given the jurisprudential basis of statutory laws in the Islamic Republic of Iran, this paper adopts a descriptive-analytical approach to examine the social imperatives for revisiting Clause 3 of Article 18. The findings reveal the necessity to revised the aforementioned law regarding elite women from several jurisprudential and social perspectives: first from the perspective of the obligation of travel, second, from the perspective of conditions and changing the requirements of the time; third, from the application of secondary jurisprudential principles (ʿunwānāt al-thānawiyya); Fourth from the precedence of public welfare over individual procedural formalities. Based on these considerations, the paper proposes that, for elite women, a temporary travel permit can be issued as an alternative to a standard passport. Such a permit would eliminate the requirement for spousal consent and limit the scope of travel strictly to participation in designated international events, thereby ensuring both legal compliance and practical flexibility.



Considering the necessity of assessing the feasibility of amending and revising this law in relation to elite women, and given the jurisprudential basis of statutory laws in the Islamic Republic of Iran, the present article, using a descriptive-analytical method, addresses the social imperatives of revisiting Paragraph 3 of Article 18 of the Passport Law as it pertains to elite women.



The findings of this research indicate that the necessity of revising the mentioned law with regard to elite women can be examined from several perspectives: first, from the perspective of travel as a religious obligation; second, from the viewpoint of changing circumstances over time; third, considering the application of secondary legal principles; and fourth, in terms of prioritizing public interest.



Therefore, with respect to this group of women, it seems more appropriate that instead of a passport, a temporary travel document be issued—one that, on the one hand, does not require the formalities of passport issuance such as spousal consent, and on the other hand, due to its short-term validity, merely enables participation in the specific international event in question.

کلیدواژه‌ها English

Elite women
international travel
passport law
husband's consent
Islamic jurisprudence
قرآن کریم.
آخوند خراسانی، محمد کاظم بن حسین (1409ق). قاعدة الضرر والإجتهاد والتقلید؛ کفایة الاصول. قم: مؤسسه آل البیت b.
آخوند خراسانی، محمد کاظم بن حسین (1430ق). کفایة الاصول. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
ابن رجب، عبد الرحمن بن احمد (1419ق). تقریر القواعد وتحریر الفوائد. عربستان سعودی: دار ابن عفان للنشر و التوزیع.
ابن‌ قیم جوزیه، محمد بن ابی بکر (1423ق). اعلام الموقعین عن رب العالمین. عربستان سعودی: دار ابن الجوزی للنشر و التوزیع.
ابن ‌منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. لبنان: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
ابن نجیم، زین‌الدین بن ابراهیم (بی‌تا). البحر الرائق، شرح کنز الدقائق. بی‌جا: دار الکتاب الإسلامی.
احمدوند، خلیل الله؛ آزادی، ستاره (1399). بررسی فقهی و حکم تکلیفی اذن زن از شوهر هنگام خروج از منزل. فصلنامه بین‌المللی قانون یار، 4(15)، ص377-400.
افروز، غلامعلی (1374). مقدمه‌اى بر روان‌شناسى و آموزش و پرورش کودکان استثنایى. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
انصاری، زکریا بن محمد (بی‌تا). الغرر البهیة فی شرح البهجة الوردیة. بی‌جا: المطبعة المیمنیة.
انصاری، مرتضی بن محمدامین (بی‌تا). قاعدة لا ضرر والید والصحة والقرعة؛ فرائد الأصول. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
بحرانی، محمد صنقور (1426ق). المعجم الأصولی. بی‌جا: منشورات نقش.
بیراندوند، رضا؛ بیات، جعفر (1402ق). تحلیل رویۀ قضایی پذیرش خروج از کشور زوجه در ضمن عقد نکاح رافع ممنوع‌الخروجی زوجه. مجله بین‌المللی پژوهش ملل، 8(87)، ص51-70.
ثمنی، لیلا؛ نعیمی، طاهره سادات (1398). ضرورت موافقت زوج برای خروج زوجه از کشور. فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، 49(2)، ص239-259.
حسینی، سید محمد (1428ق). من فقه الزهراءB. قم: رشید.
حموی، احمد بن محمد (1405ق). غمز عیون البصائر فی شرح الاشباه والنظائر. بی‌جا: دار الکتب العلمیة.
خلخالی، سید محمد مهدی (1425ق). الحاکمیة فی الإسلام. قم: مجمع اندیشۀ اسلامی.
خوئی، ابوالقاسم (1416ق). معتمد العروة الوثقی. قم: مدرسة دار العلم لطفی.
زحیلی، محمد مصطفی (1427ق). الوجیز فی أصول الفقه الإسلامی. دمشق: دار الخیر للطباعة والنشر والتوزیع.
زیعلی، عثمان بن علی (1313ق). تبیین الحقائق شرح کنز الدقائق وحاشیة الشلبی. قاهره: المطبعة الکبری الأمیریة.
سبحانی تبریزى، جعفر (1424ق). الحج فی الشریعة الإسلامیة الغراء. قم: مؤسسه امام صادق8.
سیفى مازندرانى، على اکبر (1429ق). ‌‌دلیل تحریر الوسیلة؛ أحکام الأسرة‌. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
شحود، علی بن نایف (1428ق). الخلاصة فی فقه الأقلیات. بی‌جا: بی‌نا. (المصدر: الشاملة الذهبیة).
شحود، علی بن نایف (1430ق). الخلاصة فی فقه الأولویات. بی‌جا: بی‌نا. (المصدر: الشاملة الذهبیة).
شعبانپور، محمد؛ بشارتی، زهرا؛ ولدخانی، محمدمهدی (1398). تبیین مؤلفه‌های قرآنی قوامیت مردان با تأکید بر کاربست سنجه‌های مصلحت در فقه شیعه. دوفصلنامۀ علمی فقه و حقوق خانواده، 24(70)، ص43-62.
شمس الائمه سرخسی، محمد بن احمد (1414ق). المبسوط. بیروت: دار المعرفة.
شهید ثانى، زین‌الدین بن على (1413ق). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
صافی، لطف‌الله (1412ق). الأحکام الشرعیة ثابتة لا تتغیر. قم: دار القرآن الکریم.
طباطبائی قمی، حسن (1415ق). کتاب الحج. قم: مطبعة باقری.
طباطبائى کربلائی، على بن محمدعلی (1418ق). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت b.
طوسی، محمد بن حسن (1387). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
عجاج، احمد (1427ق). الإدارة فی عصر الرسول2. قاهرة: دار السلام.
عفانه، حسام الدین بن موسی (1430ق). فتاوی یسألونک. فلسطین: مکتبة دندیس.
علامه حلی، حسن بن یوسف (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. قم: مؤسسه امام صادق8.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (1403ق). نضد القواعد الفقهیة علی المذهب الإمامیة. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1425ق). جامع المسائل. قم: میر قلم.
قاسمی، ابو الکلام شفیق (بی‌تا). القواعد الفقهیة المحمودة. هند: مکتبة زکریا دیوبند.
کیانفرد، فریده (1401). بررسی خروج زوجه از منزل و اذن زوج از دیدگاه فقه امامیه. پیشرفت‌های نوین در روان‌شناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، 13(50)، ص140-152.
مراد، فضل بن عبدالله (1437ق). المقدمة فی فقه العصر. صنعاء: الجلیل الجدید ناشرون.
مرتضی زبیدى، محمد بن محمد (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. لبنان: دار الفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
مظفر، محمدرضا (1370). اصول الفقه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
مکارم شیرازی، ناصر (1426ق). أحکام النساء. قم: انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب8.
موسوی عاملى، محمد بن على (1411ق). مدارک الأحکام فی شرح عبادات شرائع الإسلام. بیروت: مؤسسه آل البیت b.
نجفی، محمد حسین بن علی- کاشف الغطاء (1359). تحریر المجلة. عراق: المکتبة المرتضویة.
سیاست‌های فعالیت‌های بین‌المللی زنان، مصوب جلسۀ 516، مورخ 16/2/1382، شورای عالی انقلاب فرهنگی.
قانون گذرنامه، مصوب 10/12/1351.
لایحۀ اصلاح بند 3 مادۀ 18 قانون گذرنامه، مصوب 16/1/1400.